«Հրապարակ». Ազգային հիշողությունը չի անհետանում վարչական որոշումներով

«Հրապարակի» զրուցակիցն է Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքի հոգեւոր հովիվ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանը:

- Նիկոլ Փաշինյանն ասաց, որ եկեղեցու խորանից «Արցախ» բառը հնչեցնելը ոչ այլ ինչ է, քան կոնֆլիկտի հրահրում, պատերազմի կոչ. «Եկեղեցին ստանձնել է պատերազմի կուսակցության ղեկավարումը»: Ինչի՞ մասին է սա, իրո՞ք Եկեղեցին պատերազմ է հրահրում:

- Նիկոլ Փաշինյանի այն խոսույթը, որով նա մեղադրում է Հայ առաքելական եկեղեցուն՝ պատերազմի հրահրման մեջ, առաջին հերթին պետք է դիտարկել ոչ թե աստվածաբանական կամ բարոյական, այլ քաղաքական եւ պատմաքաղաքական համատեքստում։ Նման գնահատականների հիմքում սովորաբար ընկած է 3 գործոն՝ իշխանության լեգիտիմության ճգնաժամը, պատմական պատասխանատվության վերաբաշխումը եւ ներքաղաքական պայքարի տրամաբանությունը։ Առաջին․ պատասխանատվության տեղափոխման փորձ։ Արցախյան երկրորդ պատերազմի եւ դրա հետեւանքների ֆոնին Հայաստանի քաղաքական դաշտում առաջացավ պատասխանատվության հարց։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ նման իրավիճակներում իշխանությունները հաճախ փորձում են մեղքի մի մասը տեղափոխել այլ ինստիտուտների վրա՝ բանակի, ընդդիմության կամ հասարակական կառույցների։ Հայ առաքելական եկեղեցին՝ որպես ազգային ինքնության կարեւորագույն հաստատություններից մեկը, բնականաբար, հայտնվում է այդ դիսկուրսի մեջ։ Սակայն պատմական փաստն այն է, որ Եկեղեցին հայկական պետականության պատմության ընթացքում հիմնականում հանդես է եկել ոչ թե պատերազմ նախաձեռնողի, այլ ժողովրդի ինքնության պահպանման եւ բարոյական դիմադրության կենտրոնի դերակատարմամբ։ Երկրորդ․ ազգային հիշողության եւ քաղաքական ծրագրի հակադրություն։ Երբ եկեղեցու խորանից հնչում է «Արցախ» բառը, դա ընկալվում է որպես պատմական հիշողության եւ ազգային ցավի արտահայտություն, ոչ թե ռազմական կոչ։ Սակայն իշխանության որոշ ներկայացուցիչներ փորձում են դա ներկայացնել որպես խաղաղության գործընթացին խոչընդոտող գործոն։ Այս հակադրությունը, իրականում, արտացոլում է ավելի լայն բանավեճ՝ ինչպիսի հիշողությամբ պետք է ապրի հասարակությունը պատերազմից հետո՝ արդյո՞ք պետք է շարունակել խոսել կորուստների մասին, թե՞ պետք է, քաղաքական նպատակահարմարությունից ելնելով, սահմանափակել այդ հիշողության արտահայտումը։ Երրորդ․ պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների խնդիրը։ Հայաստանի պատմության մեջ պետության եւ եկեղեցու հարաբերությունները միշտ էլ եղել են բարդ եւ երբեմն՝ լարված։ Բայց նույնիսկ ամենախիստ ժամանակներում պետական գործիչները հազվադեպ են Եկեղեցուն մեղադրել պատերազմի հրահրման մեջ։ Այդ պատճառով նման ձեւակերպումն ավելի շատ կարելի է դիտարկել որպես քաղաքական հռետորաբանություն, որի նպատակն է՝ նվազեցնել Եկեղեցու ազդեցությունը հանրային կարծիքի վրա։ Եթե հարցին մոտենանք սառը պատմական տրամաբանությամբ, ապա պետք է արձանագրել, որ Եկեղեցու կողմից Արցախը հիշատակելը դժվար է որակել որպես պատերազմի կոչ։ Դա առավելապես ազգային ողբերգության հիշողության պահպանում է։ Իսկ իշխանության կողմից նման մեղադրանքների հնչեցումը կարելի է հասկանալ որպես ներքաղաքական պայքարի եւ պատասխանատվության վերաբաշխման փորձ, որը պատմության մեջ բազմիցս է հանդիպել տարբեր երկրներում։ Այլ կերպ ասած՝ այստեղ խոսքը ոչ այնքան պատերազմի մասին է, որքան՝ հիշողության, քաղաքական պատասխանատվության եւ հասարակության վրա ազդեցության համար մղվող պայքարի։

- Նիկոլ Փաշինյանը մտովի հասել է 405 թվական, հիշել Մեսրոպ Մաշտոցին եւ ասում է, որ 405 թվականին էլ Հայաստանը եղել է նույն խաչմերուկում, ինչ 2026-ին է, եւ ասում է` այնպես շարունակենք մեր ճանապարհը, որ հետագայում «Ողբամ քեզ, Հայոց աշխարհ»-ը չգրվի։

- Վարչապետ Փաշինյանի այն միտքը, թե Հայաստանը 2026 թվականին կանգնած է նույն պատմական խաչմերուկում, ինչ 405-ին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի ժամանակ, առաջին հայացքից հնչում է որպես պատմական զուգահեռ։ Սակայն եթե հարցին մոտենանք սառը պատմագիտական տրամաբանությամբ, ապա այդ համեմատությունը բավական խնդրահարույց է։ Նախ՝ 405-ի իրական պատմական համատեքստը։ 405 թվականը կապված է հայոց գրերի ստեղծման հետ, ինչը հայ մշակույթի եւ ինքնության ամենամեծ իրադարձություններից է։ Այդ գործընթացը տեղի էր ունենում կոնկրետ պատմական իրավիճակում՝ Հայաստանի բաժանումից հետո, երբ երկիրը գտնվում էր բյուզանդական եւ սասանյան կայսրությունների ազդեցության տակ։ Հայոց գրերի ստեղծումն այդ պայմաններում ոչ թե քաղաքական կոմպրոմիսի, այլ ազգային ինքնության պահպանման ռազմավարություն էր, նպատակ ուներ ամրապնդել լեզուն, հավատը եւ կրթությունը, որպեսզի ժողովուրդը չկորցներ իր մշակութային ինքնությունը՝ արտաքին գերիշխանության պայմաններում։ Երկրորդ․ «Ողբամ քեզ, Հայոց աշխարհ» հիշատակման խնդիրը։ Վարչապետն իր խոսքում ակնարկում է այն ողբերգական տեքստը, որը գրվել է ավելի ուշ՝ Մովսես Խորենացու կողմից։ Այդ ստեղծագործությունը ծնվել է ոչ թե ճիշտ քաղաքական ընտրության արդյունքում, այլ՝ պետականության անկման եւ ներքին քայքայման հետեւանքով։ Այսինքն՝ պատմականորեն, «Ողբը» պատճառ չէ, այլ՝ այն ժամանակաշրջանի քաղաքական-հասարակական ճգնաժամի հետեւանք։ Երրորդ․ պատմական զուգահեռների սահմանափակությունը։ Պատմության մեջ նման համեմատությունները հաճախ օգտագործվում են քաղաքական խոսքում, սակայն դրանք հազվադեպ են ամբողջությամբ համընկնում իրականության հետ։ 5-րդ դարի Հայաստանը եւ 21-րդ դարի Հայաստանը գտնվում են բոլորովին տարբեր աշխարհակարգերում։ Այդ պատճառով 405 թվականի ընտրությունը ներկայացնել որպես նույն տիպի «քաղաքական խաչմերուկ»՝ պատմագիտական տեսանկյունից բավական պայմանական է։ Եթե փորձենք սառը գնահատել այս հայտարարությունը, պետք է ասել հետեւյալը․ 405 թվականին հայերը կանգնած էին ոչ թե աշխարհաքաղաքական ընտրության, այլ՝ մշակութային ինքնության պահպանման խնդրի առաջ։ Մեսրոպ Մաշտոցի լուծումը եղավ լեզվի, կրթության եւ հավատքի ամրապնդումը։ Իսկ «Ողբամ քեզ, Հայոց աշխարհ»-ը ծնվեց այն ժամանակ, երբ այդ արժեքները թուլացան, եւ պետականությունը քայքայվեց։ Այդ պատճառով պատմության դասը, եթե այն ճիշտ կարդանք, ավելի շուտ հետեւյալն է․ ազգային ինքնության ամրապնդումը երբեք չի հակասել պետականության պահպանմանը, այլ եղել է դրա հիմնական հենարանը։

- Վերջերս Փաշինյանը երբ եկեղեցի է այցելում, պատարագների ժամանակ Վեհափառի անունը չի զեղչվում: Նա լուռ լսում է եւ հեռանում: Սա անում է ընտրությունների նախաշեմին, որ իրավիճակը չլարվի՞, թե՞ հասկացել է, որ Եկեղեցու դեմ պայքարում ձախողվել է:

- Դա պետք է դիտարկել ոչ թե միայն կրոնական, այլ, նախեւառաջ, քաղաքական վարքագծի տրամաբանության մեջ։ Նման իրավիճակները հաճախ ունենում են բավական պարզ բացատրություն։ Առաջին․ ընտրության գործոնը։ Քաղաքական գործիչներն ընտրությունների նախաշեմին սովորաբար խուսափում են հասարակության մեջ արդեն գոյություն ունեցող լարվածությունները խորացնելուց։ Հայ առաքելական եկեղեցին շարունակում է մնալ հանրային վստահություն ունեցող ինստիտուտներից մեկը, եւ ընտրական փուլում դրա հետ բացահայտ հակամարտությունը կարող է իշխանության համար լրացուցիչ ռիսկեր ստեղծել։ Այդ պատճառով եկեղեցի այցելելը եւ պատարագին լուռ մասնակցելը կարող են դիտվել որպես լարվածությունը ժամանակավորապես չխորացնելու մարտավարություն։ Երկրորդ՝ քաղաքական պայքարի սահմանների գիտակցումը. Հայաստանի պատմությունը ցույց է տալիս, որ պետություն-եկեղեցի հարաբերությունները երբեմն եղել են լարված, սակայն որեւէ իշխանություն երկարաժամկետ հաջողություն չի ունեցել, երբ փորձել է Եկեղեցին դարձնել քաղաքական պայքարի թիրախ։ ՀԱԵ-ն ազգային ինքնության կարեւոր տարր է, եւ դրա դեմ ուղղված բացահայտ պայքարը հաճախ բերում է հակառակ արդյունքի՝ հասարակության մի հատվածին համախմբելով Եկեղեցու շուրջ։ Երրորդ․ խորհրդանշական ժեստի քաղաքական իմաստը։ Այն, որ վարչապետը պատարագի ընթացքում չի արձագանքում Վեհափառի անվան հիշատակմանը եւ լուռ հեռանում է, նույնպես խոսուն է։ Սա, ըստ էության, քաղաքական չեզոքության ցուցադրություն է՝ առանց հրապարակային առճակատման մտնելու Եկեղեցու հետ։ Եթե հարցին մոտենանք սառը քաղաքական տրամաբանությամբ, ապա հավանական է, որ այստեղ գործում են 2 գործոնները միասին․ ընտրությունների նախաշեմին լարվածությունը չխորացնելու հաշվարկը եւ այն գիտակցումը, որ Եկեղեցու դեմ բաց ճակատով պայքարը քաղաքականապես արդյունավետ չէ։ Այլ կերպ ասած՝ քաղաքական պրագմատիզմի դրսեւորում, երբ իշխանությունը փորձում է խուսափել մի ճակատից, որը կարող է ավելի շատ վնասել, քան օգուտ բերել։

- Փաշինյանն աշխատանքից ազատեց ցեղասպանության թանգարանի տնօրենին, քանի որ նա Վենսին ներկայացրել էր Սումգայիթի ու Բաքվի ջարդերի պատմությունը: Կարծում եք՝ նա ամեն ինչ կանի՞, որ «Հայոց ցեղասպանություն» եւ «Արցախ» բառերը մոռացվեն:

- Թանգարանի տնօրենի պաշտոնանկության շուրջ առաջացած քննարկումը պետք է դիտարկել ավելի լայն՝ քաղաքական հիշողության եւ պետական քաղաքականության համատեքստում։ Խոսքը միայն մեկ պաշտոնանկության մասին չէ, այլ այն մասին, թե պետությունն ինչ ձեւով է ցանկանում ներկայացնել իր պատմական հիշողությունը։ Առաջին․ պատմական հիշողության քաղաքական կառավարումը։ Պետությունները հաճախ փորձում են որոշ չափով կարգավորել, թե պատմության որ հատվածներն ինչպես ներկայացվեն պաշտոնական հարթակներում։ Սակայն հայ ժողովրդի դեպքում կա 2 թեմա, որոնք վաղուց դուրս են պետական քարոզչության սահմաններից եւ դարձել են ազգային ինքնության հիմքային տարրեր՝ Հայոց ցեղասպանությունը եւ արցախյան հակամարտությունը, որը կապված է Լեռնային Ղարաբաղի պատմության հետ։ Այս 2 թեման ձեւավորվել են ոչ միայն պետական քաղաքականության, այլ նաեւ հասարակական հիշողության, գիտության, գրականության եւ սփյուռքի գործունեության շնորհիվ։ Երկրորդ․ «Արցախ» բառի շուրջ քաղաքական զգայունությունը։ Վերջին տարիներին Հայաստանի իշխանությունը փորձում է փոխել տարածաշրջանային քաղաքականության բառապաշարը՝ հատկապես խաղաղության գործընթացի շրջանակում։ Այդ պատճառով «Արցախ» բառի օգտագործումը երբեմն դիտարկվում է որպես քաղաքական հայտարարություն։ Սակայն պատմականորեն այդ անվանումը գոյություն ունի դարերով, հանդիպում է միջնադարյան աղբյուրներում, հետեւաբար՝ այն չի կարող դիտվել որպես ժամանակակից քաղաքական կարգախոս։ Երրորդ․ հիշողությունը չի կարող վարչական որոշմամբ վերանալ։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ նման հարցերում վարչական քայլերը հազվադեպ են կարողանում փոխել հասարակական հիշողությունը։ Հայոց ցեղասպանության հիշողությունը ձեւավորվել է ավելի քան մեկ դար, իսկ Արցախի թեման վերջին տասնամյակների ընթացքում դարձել է ազգային ինքնագիտակցության կարեւոր մաս։ Նույնիսկ եթե քաղաքական հռետորաբանությունը ժամանակավորապես փոխվի, դժվար է պատկերացնել, որ այդ թեմաները կկարողանան դուրս մղվել հասարակական հիշողությունից։ Իշխանությունը փորձում է որոշ չափով փոխել պաշտոնական խոսույթը եւ նվազեցնել այն բառապաշարը, որը կարող է սրել արտաքին հարաբերությունները։ Սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ ազգային հիշողության հիմնական թեմաները չեն անհետանում վարչական որոշումներով։ Դրանք շարունակում են ապրել գիտության, մշակույթի, Եկեղեցու եւ հասարակության մեջ՝ անկախ տվյալ ժամանակի քաղաքական հաշվարկներից։