Ի՞նչ է ամբոխը, ինչո՞ւ է նա տենդորեն նոր առաջնորդ փնտրում

Վստահ եմ, որ այս բառերը լսողներից յուրաքանչյուրն անմիջապես մտաբերեց մեր օրերում հնչող, այսպես ասած, «ամենաօրակարգային» խոսքերը՝ «Լավ, բա ո՞վ գա սրանց փոխարեն…»: Եթե, օրինակ, կոնկրետ անուն տաս, տվյալ «գիտունիկը» առաջ կմղի իր քաղաքագիտական, դիվանագիտական և «ազգագիտական» ողջ «հանճարեղ զինանոցը» և տարբեր բնութագրումներ տալով՝ գետնին կփռի առաջարկված մարդու կերպարը: Սա ի՞նչ է նշանակում, սա պատահակա՞ն բան է, թե՞ դիտավորություն: Այս վարքագիծը հասկանալու համար նախ՝ պետք է լավ պատկերացնել, թե ի՞նչ ասել է «ամբոխ», ինչպե՞ս է կազմավորվում ամբոխը, ինչպիսի՞ վարք է դրսևորում մարդը ամբոխի մեջ և վերջապես ինչերի՞ է այն ընդունակ: Սա շատ հիմնարար հարց է, և դրա որոշակիացումը մի շարք երևույթների և հանգամանքների վրա լույս կսփռի: Եվ այսպես, երբ ասում ենք «հասարակություն» և փորձում ենք այն պատկերացնել, ակամայից դեմ ենք առնում մի մեծ աբստրակտ պատկերի, քանի որ միայն հասարակության սոցիալ-քաղաքական շերտերի, նրանց պատկերացումների և վարքագծի միաժամանակյա առկայությունը արդեն նշանակում է, որ այդպես էլ կարող են չգտնվել հստակ բնութագրիչներ:

Ամբոխի պարագայում փոքր-ինչ այլ է․ ամբոխը հասարակության առավել կոնկրետ, անխելք ու ագրեսիվ հատվածն է, որը երբեք չի ստեղծում, չի արարում, այն միայն ավերում է: Ամբոխը կոլեկտիվ անգիտակցականի նյութեղեն մարմնացումն է, այն հիմնականում կազմավորվում է տարերայնորեն՝ լուծելու համար այս կամ այն խնդիրը: Ամբոխը, ի տարբերություն անհատականությունների, հակված չէ ինքնուրույն եզրահանգումների, մտածելու, փնտրելու, քննելու և վերջապես գիտակցելու: Սովորաբար ամբոխ ասելով՝ առաջին հերթին պատկերացնում ենք միտինգներն ու փողոցային երթերը:

Իրականում ամբոխը կամ ամբոխայինը մտածողության կերպ է, որը ենթադրում է մտքի և վարքի նույնացված և շաբլոնացված վիճակներ: Ամբոխային պատկերացումների ներկապնակը ներառում է բոլոր ոլորտները՝ սկսած սոցիալ- քաղաքական հայացքներից, հանրային ընկալումներից մինչև անգամ նորաձևություն և կենցաղ: Չկա մի տեղ, ուր ամբոխային մտածողությունն իր արմատները չունենա:

Անգամ խիստ անհատականացված թվացող պարագաներում, օրինակ՝ մոդա, սեփական տան կահավորում և այլն, այս մտածողությունը գերիշխող է: Այսինքն՝ոչ թե հատկապես ես ինչ եմ ուզում, այլ ինչպես են վարվում բոլորը: Ահա այսպես ամենուրեք մարդիկ վախենում են տեր լինել իրենց անհատականությանը և մեխանիկորեն հետևում են ընդունված ձևերին և չափանիշներին: Հետաքրքիր է, որ մարդիկ մի տեսակ նույնիսկ իրենց երջանիկ են զգում ամբոխի մեջ: Ինչո՞ւ է այդպես: Ինչո՞ւ է ամբոխային երջանկությունը այդպես վարակիչ: Պարզվում է՝ ամբոխի մեջ մարդն ավելի է գահավիժում, դառնում անգիտակից: Սա մասամբ նման է թմրադեղի: Այստեղ մարդիկ հիմնավորապես կորցնում են իրենց սեփական անհատականությունը: Այլևս չկա անհանգստանալու պատճառ, այլևս չկա պատասխանատվություն կրելու անհրաժեշտություն: Մտաբերենք թեկուզ 2018 թ. դեպքերը, երբ մարզերից ու Երևանի թաղամասերից մարդկանց հոծ խմբերը աննկարագրելի հրճվանքով գնում էին կենտրոնական հրապարակ: Մարդիկ ասես կորցրել էին ռացիոնալ մտածողությունը և ինքնամոռաց տրվել էին հույզերին: Գաղափարներ ու նպատակներ այս գործընթացում անհրաժեշտ չեն, էմոցիաները բավարար են քաղաքական էքստազն ապահովելու համար: Իսկ թե ինչ իրադարձություն է տեղի ունենում, կարևոր չէ, այդ մասին ամենալավը գիտի լիդերը, իսկ իրենք հավատում են նրան: Այլ կերպ ասած՝ ամբոխը շատ նման է այն ծույլիկ աշակերտին, որը մաթեմատիկական խնդիրը գրելուց հետո ալարում է ուղեղը շարժել և իսկույն բացում է վերջին էջերում գրված պատասխանը և արտագրում է:

Կամ էլ՝ վիզը ծռում դեպի կողքի նստածը և նրանից «թխում» գրածը, իսկ դա իր տարբերակն է, թե ոչ, շատ էլ կարևոր չէ: Ամբոխը միայն պատրաստի մտքեր ու գնահատականներ է ընկալում, նա չի կարողանում ինքնուրույն հասնել եզրահանգումների: Ամբոխը չի սիրում միայնակներին, նա ընդունում է միայն կեղծ մարդկանց, որոնք նմանակում են մեկը մյուսին: Ամբոխը նաև ատում է նրան, ով իրեն պահում է արժանապատիվ, պնդում է իր իրավունքների մասին, պաշտպանում իր ազատությունը, գործում է իր հայեցողությամբ՝ անկախ նրանից, թե ինչ հետևանքներ են լինելու: Իսկ ընդհանրականը այն է, որ նա միշտ ագրեսիվ է բոլոր իրադրություններում: Բոլորս տեսել ենք, թե ինչպես են ցուցարարները նույնիսկ եվրոպական, այսպես կոչված, քաղաքակիրթ երկրներում գլխավերևում տանելով «Խաղաղություն և համերաշխություն» կարգախոսով պաստառներ՝ միաժամանակ պատրաստ են իրենց հակառակորդների կոկորդները կրծել, ոտքերի տակ տրորել նրանց:

Անհնար է ամբոխին ակտիվացնել ու մղել «սխրանքների» դրական, մարդասիրական կոչերով: Նրան հարկավոր է տալ թունավոր հրահանգներ: Օրինակ՝ 2008 թ. մարտի 1- 2-ի դեպքերի ժամանակ Ալիկ Արզումանյանը և նրա Նիկոլ անունով ճարպիկ տղան հատուկ հետևում էին, որ ամբոխի տոնուսը չթուլանա, գործը հասնի արյունոտ բախումների: Հետո կանցնեն տարիներ, և ճարպիկ տղուն «ՀԱԿ-ի ակսակալը» իր դեմքը փրկելու համար կանվանի «ազգակործան պատուհաս»: Օտար կենտրոնների տեխնոլոգները լավ էին հաշվարկել, երբ հրապարակ էին նետել «Քայլ արա, մերժիր Սերժին» կոչը: Բարի և դրական խոսքը կարող է նույնիսկ նյարդայնացնել ամբոխին, նրա վառելիքը, նրա «բենզինը» բացասական հույզերն են, վրեժն ու արյուն պահանջող հրահանգները: Ամբոխին պետք է հրամցնել մի քանի պարզեցված ֆրազ և ապա մատների վրա խաղացնել կամ ինչպես հիմա են ասում՝ մանիպուլյացիայի ենթարկել:

Հիշենք թեկուզ այն, թե ինչպես են մտքի պատրաստի կաղապարները արագ տարածվում և տեղավորվում ամբոխի ուղեղում: Այդպես վարվեց, օրինակ, Լենինը իր պրոլետարական հեղափոխությունը իրականացնելիս («հողը՝ գյուղացուն, կորչեն բուրժուաները»), այդպես արեց Ադոլֆ Հիտլերը իր նացիոնալ-սոցիալիզմի գաղափարը կյանքի կոչելիս («գերմանացիները ընտրյալ ազգ են, մարդկության սանիտարներ»), կամ երբ Ժիրինովսկին էր քարոզարշավներին հրապարակ նետում իր «ավազակները պետք է նստեն բանտերում» կոչը, որով նրանք ահռելի քանակի ձայներ էին ապահովում, և վերջապես մեր օրերում Նիկոլի «թավշյա զառանցանքը» («կոռուպցիան մեր թշնամին է, մերժի՛ր Սերժին») և այլն: Այն գործիչները, որոնք ելնելով իրենց մարդկային պարկեշտ նկարագրից, ընտրություններին առաջարկել են ռացիոնալ, կառուցողական և մարդասիրական կարգախոսներ, դաժանորեն պատժվել են ամբոխի կողմից: Դրանք ամբոխին հետաքրքիր չեն, այդտեղ ադրենալին չկա:

Խոստումները մարդկանց պահում են ամբոխի մեջ, քանի որ այդ խոստումները տառացիորեն ոչինչ չեն նշանակում: Կարելի է խոստանալ ամեն ինչ և ինչքան շատ ու ճոխ, այնքան լավ, որովհետև «խոստում» նշանակում է վաղը, իսկ վաղը երբեք էլ չի գալիս, վաղը երբևիցե պատասխանատվություն չի ենթադրել: Ամբոխները հեղափոխությունների և լիդերների համար խաղալիք են, հույժ պիտանի զենք, առանց նրա հասարակական ու քաղաքական համակարգերը ցնցելն անկարելի է: Բայց ամբոխն առանց ավանտյուրիստ լիդերի քանի՞ գրոշ արժե… Եթե գերմանացի բանաստեղծ Հայնրիխ Հայնեն մի պահ հայտնվեր մեր օրերի Հայաստանում, իր աչքով կտեսներ, թե ժամանակին ինչքան ճիշտ է բնութագրել լիդերին, ասելով․ «Նա, ով ուզում է ազդել ամբոխի վրա, պետք է տիրապետի շառլատանի հմտություններին…»: Կրկին մտաբերենք հազար անգամ ասված ճշմարտությունը, այն է՝ Ամբոխի լիդեր լինելու ցանկությունը ծնվում է այն մարդկանց մոտ, որոնք ակնհայտորեն ունեն թերարժեքության բարդույթ: Մոլի ձգտումը դեպի իշխանություն բացարձակ ցուցիչն է այն բանի, որ մարդն իրեն մյուսներից ցածր է զգում և փորձում աշխարհին ապացուցել, որ դա այդպես չէ:

Նիկոլի ապրած կյանքն ու վարքագիծը ամենայն ճշգրտությամբ հաստատում են այս միտքը: Պատեհապաշտ ու վախկոտ այս մարդկային տեսակին բավական լավ է բնութագրել Ֆրիդրիխ Նիցշեն․ նա ծաղրանքով ասել է. «Նայեք, նա փախչում է մարդկանցից, իսկ մարդիկ վազում են նրա հետևից, որովհետև նա առջևում է, առաջնորդ է, իսկ հետապնդողներն էլ հոտ են….»: Կա ևս մի ուշագրավ բան, որ շատ բնորոշ է «ամբոխ և լիդեր» սիրախաղին: «Ամբոխի սերը, — ինչպես նկատել է քաղտեխնոլոգներից մեկը, — շատ նման է արաբական հեքիաթներում ապրող կախարդ ու ցանկասեր կնոջը, որը ոչ միայն լքում է իր սիրեկաններին, այլև երբ լրանում է քառասուն օրը, նա ստիպում է առաջնորդին դաժան ձևերով քավել սեփական մեղքերը այն բանի համար, որ ինչ-որ պահի նա իրեն դուր է եկել»: Նիկոլ փառաբանելու և Նիկոլ հայհոյելու միջև եղած տարածությունը, ինչպես տեսանք, կես քայլ է և հաստատում է այս կեղտոտ «սիրո» գոյության փաստը: Ներկայում ապրում ենք ավելի բարդ ժամանակներում, երբ ամբոխը գրեթե փոխել է թե՛ իր գրանցումը և թե՛ իր բնակության վայրը: Ամբոխն արդեն ապրում է նաև սոցցանցերում՝ «Twitter»-ում, «Facebook»-ում, «Telegram» ալիքներում և այլուր: Սրանք ամբոխի ինքնարտահայտման առավել վտանգավոր գոտիներն են: Այստեղ արդեն ամենատարրական պատասխանատվության մասին խոսելն ավելորդ է:

Պատահական չէ, որ քաղաքական գործիչների «հին գվարդիան» այլևս չի կարողանում գլուխ հանել սոցցանցերում ապրող ամբոխից, էլ չենք խոսում նրան կառավարելու, զսպելու և անհրաժեշտության դեպքում՝ ուղղորդելու մասին: Սոցցանցերի ամբոխը առանձին ու բարդ թեմա է՝ արժանի հատուկ վերլուծության: Կփորձենք առաջիկայում դրան ևս անդրադառնալ: Հիմա միայն ասենք հետևյալը:

Ամբոխը, ինչպես ասացինք հոդվածի սկզբում, կոլեկտիվ անգիտակցականն է, և մարդիկ միայն իրենց կամքով են դրան մաս կազմում: Բայց մեծ հաշվով պրոբլեմը ամբոխի մեջ չէ, պրոբլեմը մարդն է՝ ես, դուք, մյուսները… Եվ քանի դեռ մենք չենք համագործակցում նրա հետ, ամբոխը ոչինչ չի կարող անել մեզ: Ամբոխը չէ, որ մեզ իր գիրկն է քաշում, այդ մենք ենք մեզ նետում նրա գիրկը, միայն մարդկանց սեփական անգիտակցականն է դրա պատճառը: Ու պետք է հիշել, որ պատասխանատվությունը դնելով մեկ ուրիշի վրա, մարդը երբեք չի ազատագրվի տառապանքից: Հրաժարվելով ամբոխի հետ համագործակցելուց՝ մարդն արդեն ապրում է կոլեկտիվ գիտակցականի տիրույթում, նրա արարքները ձեռք են բերում այլ որակ, նոր ու լուսավոր իմաստ, դրանք ամբողջովին պարուրված են պատասխանատվության զգացումներով, խորունկ սիրով դեպի իր մերձավորը, իր երկիրն ու պետությունը: Կոլեկտիվ գիտակցականով ապրող մարդը երբեք չի ասի՝ «Կոտրվի այս ձեռքը, որ Նիկոլ ընտրեց…»: Նա չի անում բաներ, որոնց համար հետո գլխին կտա, նա լավ գիտի ինչ է անում և ինչու: Եվ վերջապես ամենակարևորը, ինչն այս օրերին խիստ արդիական է մեզ համար, հենց ամբոխն է ապազգայնության հումքը, նրա սուբստրատը:

Մանվել Մկրտչյան

«Դրօշակ» թիվ 3, 2024թ.

դիտվել է 1548 անգամ
Լրահոս
Ավինյանը փորձում է տարանջատվել Նիկոլ Փաշինյանից եւ ՔՊ-ից Պարգեւներ հող հանձնողներին եւ ջարդարարներին Հայրենիքը «հեռվից սիրած» ԿԳՄՍ փոխնախարար Դանիելյանը ատելությո՞ւն է սերմանել ցուցարարների նկատմամբ ԱԺ ՔՊ խմբակցությունը փակ հանդիպում կունենա Արարատ Միրզոյանի հետ. պատգամավորներն են պահանջել Ուղարկում են աղետի գոտի, որ ակցիաներին չմասնակցեն Քաղաքական առումով թեժ օր է լինելու. Փաշինյանը ԱԺ-ում կլինի, ցուցարարները` փողոցում Էլ ավելի ագրեսիվ ու դյուրագրգիռ են դարձել, առավոտյան ժամը 8-ին, մեկ մարդու պես դեպի Սուրբ Աննա եկեղեցու բակ․ Գևորգ Թամամյան Կիրանցում առանց պետհամարանիշի մեքենայի մեջ նստած անձն այսօր գեներալ-մայորի կոչում է ստացել Մեր մնացած Հայրենիքն այլևս ներսից են ուտում՝ դրսի օգնությամբ․ Սենոր Հասրաթյան «Ոստիկաններին» ասելիք չունեմ, իրենց շփոթված հայացքներն արդեն ամեն ինչ ասում էին․ Դանիելյան Ֆրանսիան պատասխանեց, թե որքան հեռու է պատրաստ գնալ ՀՀ-ի հետ ռազմական համագործակցության հարցում. Փափազյան Ստրկության ու նվաստացման գարշահոտ է գալիս․ մենք այդ ճանապարհով չենք գնալու․ Տարոն Տոնոյան Եկեղեցու շնորհիվ է դարեր ի վեր հայը հայ մնացել. Հայ Առաքելական եկեղեցին մենք ենք․ Հենրիխ Դանիելյան Տեղի հայ համայնքների, ծխական ու թեմական խորհուրդների անունից դատապարտում ենք այդ քստմնելի արարքը․ գրությամբ դիմելու ենք եվրոպական երկրների ղեկավարներին, միջազգային կառույցներին․ Ռումանիոյ հայոց թեմ Փորձ է արվում նuեմացնելու Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու դերը և պատմական բացառիկ արժեքը հայ ժողովրդի կյանքում․ Թաթոյան Ով էր համակարգում Ամենայն Հայոց Հայրապետի մուտքը Սարդարապատի հուշահամալիր խոչընդոտելու գործողությունը Քարկոփ գյուղը գրեթե դատարկ է․ բնակիչները աղետի հետեւանքով զրկվել են ջրից, գազից ու լույսից․ news.am Այսօր կայացել է «Առաջ» կուսակցության հիմնադիր համագումարը. կուսակցությունը կապ չունի Ռոբերտ Քոչարյանի հետ․ Նարեկ Մանթաշյան ՀՀ–ում ԵՄ դիտորդներն ու Ռումինիայի դեսպանն այցելել են Կապանի օդանավակայան, Մեղրի և Ագարակ համայնքներ Մեր խորհրդանիշերի նկատմամբ կա կեղտոտ հարձակում, սա հերթական քայլն էր․ Նարինե Թուխիկյանը՝ ոստիկանների կողմից Վեհափառի մուտքը Հուշահամալիր խոչընդոտելու մասին Այսօր ծանր փորձությունների առաջ է կանգնած մեր երկիրը․ վստահ ենք, որ քրիստոնեական մեր տիրավանդ հավատքով, Տիրոջ զորակցությամբ հաղթահարելու ենք այս դժվարին ժամանակները․ Մայր Աթոռ Եկեղեցին չի կարող անտարբեր մնալ տեսնելով հայրենիքի քանդումը․ Արամ Ա
Ամենաընթերցվածները
Շուտով
Մայիսի 29-ին՝ ժամը 16։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Հովհաննես Շահինյանը Մայիսի 29-ին՝ ժամը 15։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Ռուբեն Հակոբյանը Մայիսի 29-ին՝ ժամը 14։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Արմինե Ադիբեկյանը Մայիսի 28-ին՝ ժամը 14։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Արա Վարդանյանը Մայիսի 28-ին՝ ժամը 12։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Վոլոդյա Հովհաննիսյանը Մայիսի 28-ին՝ ժամը 15։30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Սոկրատ Հովսեփյանը Մայիսի 27-ին՝ ժամը 12։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Հովհաննես Գալստյանը Մայիսի 27-ին՝ժամը 15:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Հրանտ Բագրատյանը Մայիսի 27-ին՝ ժամը 16։30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Հայկ Նահապետյանը Մայիսի 27-ին՝ ժամը 14։00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Սուրեն Սուրենյանցը
Հետևեք մեզ Viber-ում https://cutt.ly/5wn8sJBS
Hayeli.am