Հայերի տեսակները. վարկած. Լուսանկար

Մեր ողջ պատմության ընթացքում կարմիր թելի պես անցնում է այն միտքը, որ հայերը եղել են բաժանված ժողովուրդ՝ տարբեր մենթալ ու քաղաքական դիմագծերով: Պատմական որոշ ժամանակներում անգամ երկուսից ավել մասերի էլ են բաժանված եղել՝ հայ քաղքեդոնականներ, հայ հակաքաղքեդոնականներ ու մուսուլման հայեր: Խլաթի սուլթանության ճարտարապետական ժառանգությանն վրա ընդամենը մեկ հայացք գցելու դեպքում պարզ է դառնում դրանց հայկական դիմագիծը, անգամ հայազգի սուլթաններ են եղել՝ Դանիշմենդիները: Նաև էպոսում Սասուցի Դիվիթն ու Մսրա Մելիքը եղբայրներ են եղել, դեպքերն էլ Խլաթի տարածաշրջանում էին ընթանում, բայց դա մի կողմ դնենք, դա չի մեր վարկածի թեման, կենտրոնանանք քրիստոնյա հայերի քաղաքակրթական տեսակների վրա:

2018 թվականի իշխանափոխությունն ու այսօրվա քաղաքական բանավեճերը մեզ խնդրի առաջ են կանգնեցրել: Իշխանության եկածները կարծես թե մեր իմացած հայերը չեն, դրանք այլ տեսակ են, այլ մենթալիտետ ու արժեքներ ունեն ու պայմանական «սորոսը» չէր կարող նրանց հնարել, ընդամենը կարող էր քաղաքական փաթեթավորում տալ, ոչ ավելին։

Այդ դեպքում ովքեր են այդ «նոր հայերը», որտեղից են հայտնվել։
Միչ ռուսները գալը, 1828-ից առաջ, քաղաքական իմաստով կար երկու տեսակի հայ՝ պարսկահայ ու օսմանցի հայ։ Բնական է, որ նրանց քաղաքական պատկերացումներն ու աշխարհընկալումները տարբեր էին, տարբեր էին նաև նրանց կարգավիճակները։ Եթե Պարսկաստանում հայերն ունեին ինքնավարություն, Արցախի ու Սյունիքի մելիքների ինստիտուտի տեսքով ու զորամիավորումներով, ապա օսմանահայերն անգամ զենք կրելու ու ձի նստելու իրավունք չունեին։

Բնականաբար, օսմանահեյերն էլ իրենց հերթին միատեսակ չէին, օրինակ Սասունի ու Մուշի հայերը նույնպես որոշակի ինքնավարություն էին պահպանել ու պարբերանար ապստամբում էին, կար նաև Վանի հայերի քաղաքական տեսակը։ Կար Ախթամարի կաթողիկոսություն, որտեղ ազգային քաղաքական ծրագրեր էին փորձում իրականացնել ու օսմանյան -պարսկական պատերազմների ժամանակ շատ վանեցիներ գաղթում էին պարսկաստան ու այնտեղից,1828-ից հետո, արդեն որպես պարսկահայեր բնակվում Արևելյան Հայաստանում ու նաև Արցախում։ Պատահական չի, որ այսօրվա շատ արցախցիներ Վանի ծագում ունեն։

Սա գրում եմ նրա համար, որ պարսահայերն-օսմանահայեր ասվածը պայմանական բաժանում է, դրանով նկատի ունեմ ընդամենը մենթալիտն ու աշխարհընկալումը։

Նախ հասկանանք, թե ինչ է նշանակում օսմանցի ասվածը։ Իսկական օսմանցին թուրքը չէր, ավելին, իսկական թյուրքերը Օսմանյան կայսրությունում արհամարված տարրեր էին։ Իսկական օսմանցին բյուզանդիայի քաղաքական ժառանգորդներն էր, արյունով հիմնականում կրոնափոխ քրիստոնյաները։ Օսմանյան կայսրության կորիզը կրոնափոխնորն էին, քրիստոնյա Բյուզանդիայի քաղաքական պրոյեկտի տապալումից հետո ստեղծվեց մուսուլման Բյուզանդի։ Այս արկածի վրա ևս կանգ չեմ առնի, կարելի է գտնել շատ լուրջ գիտական գրականություն այս թեմայի վերաբերյալ, այլ կանգ առնենք հայի տեսակների վրա, թիրախում ունենալով այսօր դեպքերը։

Դեռ Բյուզանդիայի ժամանակ կային կայսերական հայեր՝ քաղքեդանականները և հայ ազգայինները՝ հակաքաղքեդոնականներ, որոնց հովանավորում էին պարսիկները, հետո արաբները, հետո մոնղոլները, որպեսզի կտրեն իրենց թշնամի Բյուզանդիայից։

Հակաքաղքեդոնականներին այն ժամանակ անվանում էին «հայ հոռոմներ», այսինքն հայ հռոմեացիներ, կայսրության հպատակ հայեր։ Այսօր այդ անվանումն են կրում ադրբեջանցիների մի հատվածն՝ այրումները («այրում» անվանումն առաջացել է «հայ հոռոմից»), դրանք իսլամ ընդունած հայ քաղքեդոնականներն էին։ Իմիջիայլոց, առաջին դավանափոխ հայերը պավլիկյաններն էին, որոնց քմնացած քրիստոնյաները դաժանորեն հալածում էին, նույնը տեղի ունեցավ Բոսնիայի պավլիկյանների՝ բոգոմիլների հետ, որոնք չֆիմանալով մյուս քիստոնյաների հալածանքներին, ինքնակամ իսլամ ընդունեցին։ Դրանք են այսօրվա բոսնիակների հիմնական հատվածը։

Այսպիսով, հայկական մենթալիտետի մեջ եղել է պայմանական երկու քաղաքական մտածողություն կրող հայեր՝ կայսերական՝ ժամանակին բյուզանդիական, հետո օսմանյան օրիենտացիա ունեցողներ, և ազգայնականներ, որնց պայմանական անվանենք պարսկահայեր։

Պայմանական օսմանցի հայի կոդն էր «հպատակվեմ, հանգիստ ապրեմ, առնեմ-ծախեմ», իսկ պայմանական պարսկահայինը ինքնավար քաղաքական պրոյեկտ ստեղծելն էր։ Պատահական չի, որ հայկական պետականության պրոյեկը 18-րդ դարում ծնվել էր Արցախի ու Սյունիքի մելիքների կողմից, իսկ մինչ այդ այդ գաղափարն էին առաջ տանում Ջուղայի վաճառականները։

Բնական է, որ դա գենետիկական կոդ չի, այլ քաղաքական մտածողություն է։ Օսմացի հայի հետնորդը կարող է կրել պայմանական պարսկահայի քաղաքական կոդեր, և հակառակը, ինչպես այսօրվա Արցախի նախագահն, ու ոչ միայն նա։

Անկախությունից ի վեր, Հայաստանի քաղաքական բանավեճերը կարելի է դիտարկել նաև այս կոնտեքստում՝ երկու քաղաքական մտածողություն ունեցող հոսանքների պայքար։ 2018-ին իշխանության եկան պայմանական օսմանահայերը՝ «ենթարկվեմ, հանգիստ ապրեմ, առնեմ-ծախեմ» կոդերով։ Պայմանական պարսկահայերն, այսօր, ժամանակավորապես պարտություն են կրել։

Նորից եմ կրկնում, սա ընդամենը վարկած է, բաժանումն էլ պայմանական։ Դա բացարձակապես ծագումնաբանական բաժանում չի, այլ ընդամենը քաղաքական մտածողության բաժանում, կամ քաղաքական մտածողության ծագումնաբանություն։

Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանի ֆեյսբուքյան էջից

 

դիտվել է 794 անգամ
Լրահոս
Դիլիջանի թունելում առաջացել է երթևեկության խոչընդոտ «Ես չեմ ընդունում շնորհավորանք իմ որդուն սպանողից». զոհված զինծառայողի մայրն արձագնքել է Փաշինյանի շնորավորանքին Զզվելի ես, նողկալի ես, որ քո արածից հետո դեռ համարձակվում ես դիմել զոհված տղերքի մայրերին, կանանց, քույրերին…Գեղամ Նազարյան Յուրահատուկ ցինիկ պետք է լինես, որ նման ձևակերպում օգտագործես էն պարագայում, երբ էդ նույն տղերքը զոհվել են քո կազմակերպած դավադրության արդյունքում Հայաստանի համահայկական հիմնադրամ փոխանցած դոլարները յուրացվել են գործող իշխանությունների կողմից «Դա պարզապես, չէ՛ր կարող չբերել իր տրամաբանական եւ օրինաչափ ավարտին՝ վերջին». Արտյոմ Մարկոսյան ԱԱԾ УПСИ-ի և ОТО-ի պետերն Աբազյանից հանձնարարություն են ստացել ամեն գնով գտնել ֆեյք Գագիկ Սողոմոնյանին Զինծառայողների մարմինների որոնողական աշխատանքները չեղարկվել են «Հաղթելու ենք»-ի ու պաշտոնական հերքումների խորը կազուսը Բայդենին սպասելու «օգուտը». քո կապիտուլյացիան, քո խնդիրն է Մարտի 8-ը, ապրիլի 7-ն էլ հետը՝ ինձ համար տոն չեն. եթե ինչ-որ մեկին ուզում եք դաստիարակել՝ շուն պահեք. Նաիրա Զոհրաբյան «Գլխավոր Շտաբը պարտավոր է խորապես գիտակցել սեփական պատասխանատվությունը Հայրենիքն անվերականգնելի կորուստներից փրկելու գործում». Խոսրով Հարությունյան Բարոյակա՞ն մարդ է արդյոք Էդմոն Մարուքյանը Նենց եք ասում, որ 17-ի գործողությունները երկարացնում են կապիտուլյանտի իշխանությունը, ոնց որ ձեր անգործությունը այն կրճատում է Պայքար Սյունիքի համար․ Ալիևի հույսը Նիկոլն է Մոսկվան չի կարող Երևանի հետ աշխատել՝ անընդհատ կատարելով սխալների ուղղում․ Քոչարյանը շարունակում է մնալ վստահելի Ծառուկյանը կանգնած է բարդ քննության առջեւ Միտինգ անի՞, թե՞ ռազմական արդյունաբերություն զարգացնի․ Նիկոլի ճառերն ու իրականությունը Լուսանկարում գերթանկարժեք ու գերանիմաստ բուկլետային պատվիրակության անդամ Մարտին Թոփալյանն է, ով հրճվանքով նկարվում է այլ երկրների տաղավարներում եղած զենքի հետ Էլ ժամանակ չմնաց… Հայրենիք կորցնելու իրավունք չունենք Երևանում 33-ամյա վարորդը BMW-ով բախվել է արգելապատնեշներին, ուղևորուհին՝ հիվանդանոցի ճանապարհին՝ մահացել են Արտահերթ ընտրությունից հետո կապիտուլյանտի վրայից մաքրվելո՞ւ են դավաճան, հող հանձնող, ղազագիր ստորագրող, ստահակ և այլ պիտակավորումները Փաշինյանը կորցրել է իր ամենահիմնական զենքը՝ մարդկանց մտքերի վրա ունեցած թելադրանքը Վարչախումբը փաստացիորեն բացել է մեր երկրի սահմանները թշնամու առջև Լևոն Քոչարյանը մասնակցել է Շուռնուխում ամենամեծ դրոշի բարձրացման արարողությանը. Տեսանյութ
Ամենաընթերցվածները
Շուտով
Մարտի 8-ին` ժամը 13:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է անկախ պատգամավոր Գևորգ Պետրոսյանը Թեմա` ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հայտարարությունները, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը, նախագահ Արմեն Սարգսյանի կողմից Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից ազատման դիմումի տակ չստորագրելը, որքանով է այն հակասահմանադրական և դրանից բխող քայլերը, իրավիճակը Սյունիքում, Ի. Ալիևի վերջին սպառնալիքներն ու հայտարարությունները Մարտի 8-ին` ժամը 12:30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է «Պարացելսուս» ՀԿ-ի հիմնադիր-նախագահ Նունե Ներսիսյանը: Թեմա` ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հայտարարությունները, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը, նախագահ Արմեն Սարգսյանի կողմից Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից ազատման դիմումի տակ չստորագրելը, որքանով է այն հակասահմանադրական և դրանից բխող քայլերը, իրավիճակը Սյունիքում, Ի. Ալիևի վերջին սպառնալիքներն ու հայտարարությունները Մարտի 8-ին` ժամը 12:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է պրոդյուսեր Արմեն Գրիգորյանը: Թեմա` ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հայտարարությունները, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը, նախագահ Արմեն Սարգսյանի կողմից Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից ազատման դիմումի տակ չստորագրելը, որքանով է այն հակասահմանադրական և դրանից բխող քայլերը, իրավիճակը Սյունիքում, Ի. Ալիևի վերջին սպառնալիքներն ու հայտարարությունները Մարտի 5-ին` ժամը 15:30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է քաղաքագետ Սերգեյ Շաքարյանցը: Թեմա` երկրում տեղի ունեցող վերջին զարգացումները, Ռ. Քոչարյանի հարցազրույցը ռուսական լրատվամիջոցներին Մարտի 5-ին` ժամը 15:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է «Ազգային անվտանգություն» կուսակցության նախագահ Գառնիկ Իսագուլյանը: Թեմա` երկրում տեղի ունեցող վերջին զարգացումները, Ռ. Քոչարյանի հարցազրույցը ռուսական լրատվամիջոցներին Մարտի 4-ին` ժամը 15:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Փաստաբանների պալատի նախագահ Արա Զոհրաբյանը: Թեմա` ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հայտարարությունները, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը, նախագահ Արմեն Սարգսյանի կողմից Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից ազատման դիմումի տակ չստորագրելը, որքանով է այն հակասահմանադրական և դրանից բխող քայլերը Մարտի 4-ին` ժամը 14:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է մոսկվայաբնակ Բադալ Պարյանը, որը հանդիսանում է հայեր միացեք նախաձեռնության անդամ: Թեմա` ՌԴ հայության կողմից ուղարկված օգնության հետքերով. Ինչպես է այն անհետացել, ում ջանքերով և ում կողմից, ինչ դեր ունի անհետացման գործում ԱԺ պատգամավոր Հայկ Սարգսյանը: Վերջինիս արձագանքը և քայլերը: Մարտի 3-ին` ժամը 13:30-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է Երկիր Ծիրանի կուսակցության առաջնորդ Զարուհի Փոստանջյանը: Թեմա` ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հայտարարությունները, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը, նախագահ Արմեն Սարգսյանի Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից ազատելու դիմումի չստորագրելը, դրանից բխող հետևանքները, սահմանադրական կարգի կիրառում Մարտի 3-ին` ժամը 14:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է ՀՀ ոստիկանություն իրավաբանական վարչության պետ, ոստիկանության գնդապետ Թաթուլ Պետրոսյանը: Թեմա` ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հայտարարությունները, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը, և դրանից բխող ներքաղաքական լարված իրավիճակը մեր երկրում, մարտի մեկի հանրահավաք, շարունակվող բողոքի ակցիաներ Մարտի 3-ին` ժամը 15:00-ին, Հայելի ակումբի հյուրն է հոգեբան Կարինե Նալչաջյանը: Թեմա` մարտի 1-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի անցկացրած հանրահավաքը, որոշումները, և դրանից բխող ներքաղաքական լարված իրավիճակը մեր երկրում, ինչպիսի հոգեբանական ազդեցություն ունեցավ հանրության վրա, ինչպիսի մեթոդներ է կիրառում և բառախաղի դիմում:
Հետևեք մեզ Facebook-ում https://www.facebook.com/hayeliclub