Եվրոպայի խորհուրդը խախտումներ է հայտնաբերել Թուրքիայի հոգեբուժական հիվանդանոցներում և միգրացիոն կենտրոններում

Եվրոպայի խորհուրդը Թուրքիային կոչ է արել հոգեկան առողջության մասին համապարփակ օրենք ընդունել և հրաժարվել երեխաներ ունեցող ներգաղթյալ ընտանիքներին կալանքի տակ պահելու գործելաոճից։ Դրա մասին ասվում է Խոշտանգումների և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի կանխարգելման եվրոպական կոմիտեի (CPT) երկու զեկույցներում, որոնք երկուշաբթի հրապարակվել են թուրքական իշխանությունների խնդրանքով։

 Փաստաթղթերը հիմնված են 2018 թվականի ապրիլին անցկացված հոգեբուժական հիվանդանոցների և խնամքի հաստատությունների ստուգումների, ինչպես նաև 2022 թվականի սեպտեմբերին ներգաղթյալների ժամանակավոր պահման կենտրոնների և Իմրալի կղզու բանտի ստուգումների վրա։ Զեկույցները և Թուրքիայի կառավարության պատասխանները հրապարակվել են համապատասխանաբար ստուգումներից ութ և չորս տարի անց։

Հոգեբուժական հաստատությունների ստուգման ընթացքում կոմիտեն հայտնաբերել է բացեր այն օրենսդրության մեջ, որը կարգավորում է առանց բուժառուի համաձայնության հոսպիտալացումը, բուժման համաձայնության ստացումը և ֆիզիկական սահմանափակման միջոցների կիրառումը։ Հոգեկան առողջության մասին առանձին օրենքի բացակայության պատճառով բազմաթիվ բուժառուներ, որոնք պաշտոնապես հաշվառված էին որպես բուժում կամավոր անցնողներ, փաստացի գտնվում էին հաստատություններում՝ առանց հարկադիր հոսպիտալացման համար նախատեսված երաշխիքների։

Ընդհանուր առմամբ շենքերի վիճակը և կեցության պայմանները գնահատվել են բավարար։ Սակայն որոշ բուժառուներ շաբաթներով և նույնիսկ ամիսներով հնարավորություն չեն ունեցել դուրս գալու բացօթյա զբոսանքի։ Անձնակազմի պակասը և աշխատակիցների բարձր ծանրաբեռնվածությունը ևս սահմանափակել են բուժման և զբաղմունքների կազմակերպման հնարավորությունները։ Իր պատասխանում կառավարությունը հայտնել է պահման պայմանների բարելավման, զբոսանքների հասանելիության ընդլայնման և խնամքի կատարելագործման ուղղությամբ ձեռնարկված միջոցների մասին։

Միգրացիոն կենտրոնների ստուգումն աշխատակիցների դաժան վերաբերմունքի վերաբերյալ բողոքներ է բացահայտել։ Որոշ պահվողներ պատմել են Գազիանթեփում ծեծի և Ստամբուլի Սիլիվրի շրջանում ժանդարմների կողմից ուժի չափից ավելի կիրառման մասին։ Գազիանթեփի և Թուզլայի կենտրոններից ևս բանավոր վիրավորանքների վերաբերյալ բողոքներ են ստացվել։ Կոմիտեն կոչ է արել պատասխանատվության ենթարկել ոչ պատշաճ վերաբերմունքի համար մեղավոր աշխատակիցներին։

Առանձնահատուկ մտահոգություն են առաջացրել Թուզլայի կենտրոնի պահման պայմանները․ պահվողները սովորաբար փակ բեռնարկղերում անցկացնում էին օրական ավելի քան 23 ժամ, իսկ զբոսանքի համար նրանց տրամադրվում էր ընդամենը 20–30 րոպե։ Կոմիտեն ընդգծել է, որ երեխաներ ունեցող ընտանիքների կալանքի տակ պահումից պետք է խուսափել, իսկ այն դեպքերում, երբ դա անխուսափելի է, ժամկետը պետք է լինի նվազագույն։ Ի պատասխան թուրքական իշխանությունները հայտարարել են, որ երեխաների համար առանձին կալանքի որոշումներ չեն տրվել, և նրանք կենտրոններում մնացել են ծնողների խնդրանքով։

Տեսուչները միաժամանակ այցելել են Մարմարա ծովի Իմրալի կղզու բանտ, որտեղ 2022 թվականին պահվում էին չորս դատապարտյալներ, նրանց թվում՝ Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության (PKK) հիմնադիր Աբդուլլա Օջալանը։ Թուրքիան և նրա արևմտյան դաշնակիցները PKK-ն համարում են ահաբեկչական կազմակերպություն. խմբավորման և թուրքական պետության միջև հակամարտությունը ավելի քան 40 հազար կյանք է խլել։

Կոմիտեի տվյալներով՝ բոլոր չորս դատապարտյալները տարիներ շարունակ գտնվել են մեկուսացված պահման պայմաններում և միմյանց հետ կարողացել են շփվել շաբաթական միայն ինը ժամ։ Թեև կեցության պայմանները և բժշկական օգնությունն ընդհանուր առմամբ գնահատվել են դրական, 2019 թվականի օգոստոսից ի վեր, մեկ բացառությամբ, հարազատների հետ տեսակցություններն արգելված են եղել։ Դատապարտյալներին թույլ չի տրվել նաև հանդիպել փաստաբանների հետ։

Կոմիտեն նախազգուշացրել է, որ այդ սահմանափակումների ամբողջությունը կարող է խախտել Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածը, որն արգելում է խոշտանգումները և անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքը։

Այդ եզրակացությունները վերաբերում են խաղաղ նախաձեռնության մեկնարկին նախորդող ժամանակահատվածին, որի շրջանակում PKK-ն 2025 թվականի մայիսին հայտարարել էր կազմակերպությունը լուծարելու և զինված պայքարը դադարեցնելու մտադրության մասին։ Այդ ժամանակից ի վեր հարազատների հետ կապերը վերականգնվել են․ Օջալանի փաստաբանների տվյալներով՝ հոկտեմբերի 9-ին նա հանդիպել է ընտանիքի անդամներին։