Սրանք մեզ տանում են կարգավորվող կործանման․ տնտեսագետ

Տնտեսագետ Հրայր Կամենդատյանը ֆեյսբուքյան էջում գրել է․ «Ինչո՞ւ է արհեստական արժեվորվում ՀՀ դրամը։ Մեր կողմից բարձրացված հարցը շատ հետաքրքիր և խորը տնտեսագիտական վերլուծություն է պահանջում, քանի որ այն առնչվում է միաժամանակ երկու կարևոր գործոնների՝ արժութային քաղաքականությանը և էներգակիրների սակագներին:

Եկեք մանրամասն դիտարկենք այս սցենարը և փորձենք հասկանալ՝ ինչպես են փոխկապակցվում ուժեղ դրամը, սահմանին գազի գնի հնարավոր թանկացումը և սպառողների համար սակագնի անփոփոխ մնալը։
1. Ուժեղ դրամի ազդեցությունը ներմուծվող գազի վրա (Տեսական մեխանիզմը)։

Որպես տնտեսագետ՝ վկայենք, որ ազգային արժույթի արժեվորումը (ուժեղ դրամը) ուղղակիորեն ձեռնտու է ներմուծողներին, այդ թվում՝ էներգակիրներ ներմուծող ընկերությանը («Գազպրոմ Արմենիա»-ին)։
Երբ դրամն արժեվորվում է դոլարի նկատմամբ, սահմանին դոլարով սահմանված գազի գինը դրամային արտահայտությամբ դառնում է ավելի էժան։

Օրինակ՝ Եթե գազը սահմանին արժե 156:
1 {USD} = 480{AMD} կուրսի դեպքում սահմանային գինը կազմում է ~74,880 դրամ:
1t{USD} = 380{AMD} կուրսի դեպքում սահմանային գինը դառնում է ~59,280 դրամ:
Այսինքն՝ ուժեղ դրամի պարագայում ներմուծողի ծախսերը դրամով նվազում են, ինչը ստեղծում է լրացուցիչ «ֆինանսական բարձիկ» (մարժա)։

2. 600 դոլարի սցենարը և դրամային մարժան
Եթե սահմանին գազի գինը կտրուկ բարձրանա և հասնի 600 դոլարին (ինչը գլոբալ շուկաներում կամ քաղաքական բանակցությունների արդյունքում տեսականորեն հնարավոր սցենար է), ապա ներմուծողի ծախսերը դոլարով կավելանան գրեթե 4 անգամ։
Եթե բնակչության համար սակագինը պահվում է անփոփոխ՝ 143,700 դրամ (կամ Ձեր նշած ~146,000 դրամը խոշոր սպառողների/միջինացված հաշվարկով) 1000{խորանարդ մ}-ի դիմաց, ապա տեղի է ունենում հետևյալը․

Թույլ դրամի դեպքում (1{USD} = 480{AMD}):
600 դոլարանոց գազը սահմանին արժենալու է 288,000 դրամ։ Այս պարագայում բնակչությանը 146,000 դրամով գազ վաճառելը կբերի ահռելի վնասների (գրեթե կրկնակի ցածր սակագին, քան սահմանի գինն է՝ չհաշված ներքին բաշխման ծախսերը)։ Սա կոլապսի կտանի համակարգը։
Ուժեղ դրամի դեպքում (1{USD} = 300{AMD} կամ ավելի ցածր):
Եթե դրամը շարունակաբար ուժեղանա (օրինակ՝ դառնա 300 դրամ), ապա 600 դոլարանոց գազը սահմանին կկազմի 180,000 դրամ։ Թեև սա դեռևս բարձր է սպառողի սակագնից, բայց վնասի կամ սուբսիդավորման չափը շատ ավելի փոքր է լինելու։

Արդյո՞ք իշխանությունը փորձում է «տնտեսում անել մարժայի մեջ»։
Մեր առաջ քաշած վարկածը տնտեսագիտական տրամաբանություն ունի․ ուժեղ դրամը հանդես է գալիս որպես հակաինֆլյացիոն վահան։ Եթե սահմանին դոլարային գինը թանկանում է, ապա դրամի արժեվորումը թույլ է տալիս մեղմել այդ թանկացման ազդեցությունը դրամային արտահայտությամբ։
Սակայն այստեղ կա մի կարևոր նրբություն․ եթե սահմանին գինը դառնա 600, իսկ սպառողի գինը մնա անփոփոխ, ապա նույնիսկ ներկայիս ուժեղ դրամի պարագայում ներմուծողը կամ պետությունը ստիպված են լինելու հսկայական սուբսիդավորում իրականացնել, քանի որ սահմանային գինը դրամով գերազանցելու է սպառողական սակագնին։

3. Այլ գործոններ, որոնք կարող են լինել այս սխեմայի հետևում
Բացի գազի գործոնից, դրամի արհեստական կամ բնական ուժեղացումը (կապված կապիտալի ներհոսքի և ԿԲ քաղաքականության հետ) ունի նաև այլ նպատակներ․

1. Պետական պարտքի սպասարկում․ ՀՀ պետական պարտքի զգալի մասը արտարժույթով է (դոլար, եվրո)։ Ուժեղ դրամի պարագայում բյուջեից ավելի քիչ դրամ է պահանջվում այդ պարտքը սպասարկելու և փակելու համար։
2. Ընդհանուր գնաճի զսպում․ Քանի որ Հայաստանը սպառողական ապրանքների մեծ մասը ներմուծում է, ուժեղ դրամը թույլ է տալիս թղթի վրա պահպանել ցածր գնաճային ֆոն, ինչը քաղաքականապես շահավետ է իշխանությունների համար։
Սրանք մեզ տանում են կարգավորվող կործանման»։