Աստված չի խոստացել, որ մարդը երբեք չի տառապելու, նա խոստացել է, որ երբեք մենակ չի թողնելու տառապող մարդուն. Իսահակ Սրբազան

Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցու Գեղարքունյաց թեմի առաջնորդ Իսահակ եպիսկոպոս Պողոսյանը «Չարի և տառապանքի առեղծվածը. Ինչո՞ւ է Աստված թույլ տալիս տառապանքը» վերտառությամբ հրապարակում է արել։

«Ինչո՞ւ, Տե՛ր...». Սրբազան Հոր խոսքով՝ թերևս մարդկության պատմության մեջ չկա ավելի հին և ավելի արդիական հարց, քան այս մեկը։

«Այն հնչում է դեևս «Հոբ»-ի գրքի էջերում ու Սաղմոսերգուի աղոթքներում, արձագանքում է Գողգոթայի բարձունքից և շարունակում է ծնվել յուրաքանչյուր մարդու սրտում, երբ նա կանգնում է հիվանդության, կորստի, անարդարության կամ մահվան առջև. եթե Աստված բարի է, ինչո՞ւ է հանդուրժում, որ աշխարհում այսքան ցավ լինի։ Եթե Նա ամենակարող է, ինչո՞ւ չի դադարեցնում պատերազմները, աղետները և անմեղների տառապանքը։

Այս հարցերին պատասխան են փնտրել բոլորը, այդ թվում՝ փիլիսոփաները, աստվածաբանները, հավատացյալները բոլոր ժամանակներում։ Սակայն քրիստոնեությունը ընտրում է յուրահատուկ ճանապարհ. այն չի սահմանափակվում սոսկ տեսական բացատրություններով, այլ նախ և առաջ ցույց է տալիս Աստծու ներկայությունը մարդկային ցավի մեջ։

Քրիստոնեական ավանդույթի հիմնարար համոզմունքն այն է, որ Աստված չարի հեղինակը չէ։ Սուրբ Գիրքը վկայում է, որ արարչագործության մեջ ամեն ինչ «լավ» ու «բարի» էր։ Հետևաբար չարը չի կարող լինել Աստծու ստեղծած առանձին իրականություն կամ Նրան հավասար հակադիր ուժ։

Եկեղեցու հայրերը՝ թե՛ արևելյան, թե՛ արևմտյան, սովորեցնում էին, որ չարը չունի ինքնուրույն գոյություն։ Այն ծնվում է այնտեղ, որտեղ ստեղծված ազատությունը հեռանում է Աստծուց՝ կյանքի և բարու աղբյուրից։ Պատկերավոր ասած՝ խավարը լույսի բացակայության հետևանք է։

Երանելի Օգոստինոսն այս միտքը ձևակերպում է դասական կերպով՝ ցույց տալով, որ չարը ոչ թե առանձին «բնություն» է, այլ բարու պակաս, խեղաթյուրում և անկում։ Այս ըմբռնումը պաշտպանում է քրիստոնեական հավատի երկու հիմնասյուները՝ Աստծու բացարձակ բարությունը և մարդու իրական ազատությունը։

Մի շարք կրոնական պատկերացումներ տառապանքը կապում էին անձնական մեղքի հետ։ Սակայն Ավետարանում Հիսուս մերժում է այդ պարզեցված տրամաբանությունը։ Ի ծնե կույրի մասին հարցին՝ «ո՞վ է մեղավոր», Նա չի ընդունում, որ յուրաքանչյուր ցավի հետևում կարելի է գտնել անմիջական մեղավորի։ Այդպիսով բացվում է մի կարևոր ճշմարտություն. մարդկային տառապանքը միշտ չէ, որ ենթարկվում է պարզ պատճառահետևանքային բացատրությունների։ Եկեղեցու հայրերը շարունակում են այս միտքը՝ ընդգծելով, որ չնայած մեղքն ազդել է աշխարհի վրա, այդուհանդերձ յուրաքանչյուր առանձին տառապանք մնում է առեղծված, որի ամբողջական իմաստը հայտնի է միայն Աստծուն։

Աստված կարող էր ստեղծել մի աշխարհ, որտեղ ոչ ոք երբեք չէր սխալվի։ Բայց արդյոք այդ աշխարհում կլիներ սերը։ Քանի որ սերը ենթադրում է ազատություն։ Իսկ ազատությունը չի բացառում սխալվելու հնարավորությունը։ Քրիստոնեական աստվածաբանությունը երբեք չի դիտել ազատ կամքը որպես թերություն։ Ընդհակառակը, այն մարդու աստվածապատկեր լինելու կարևորագույն դրսևորումներից է։ Սակայն հենց այդ ազատությունն է հնարավոր դարձնում նաև չարի մուտքը մարդկային պատմության մեջ։ Սա անշուշտ վերջնականապես չի լուծում խնդիրը, բայց ցույց է տալիս, որ Աստված չի ցանկանում անընտրանքային կամ առավել ևս հարկադրական հնազանդություն. Նա ցանկանում է ազատ սիրո պատասխան։

Քրիստոնեության ամենախոր առանձնահատկությունն այն չէ, որ այն բացատրում է չարի գաղտնիքը, այլ այն, որ Աստված ինքն է մտնում մարդկային տառապանքի մեջ։ Գողգոթայում Աստված չի մնում ցավից դուրս՝ որպես անտարբեր դիտորդ։ Նա դառնում է տառապանքի մասնակից։ Եվ սա քրիստոնեական հավատքի ամենամեծ, ամենախորը նորությունն է։ Աստված չի վերացնում ցավը մի կախարդական շարժումով։ Նա նախ բաժանում է այն։ Քրիստոնեությունը չարի հարցին պատասխանում է ոչ թե տրամաբանական համակարգով, այլ Քրիստոսի անձով։ Խաչը Աստծու բացատրությունը չէ. այն Աստծու մասնակցությունն է մարդկային ողբերգությանը։

Եթե քրիստոնեական պատմությունը ավարտվեր Խաչով, այն կմնար միայն որպես ողբերգության պատմություն։ Բայց Խաչից հետո գալիս է Հարությունը։ Այն չի մաքրում անցյալի վերքերը, սակայն վերափոխում է դրանց իմաստը։ Այն վկայում է, որ մահը, չարը և անարդարությունը վերջին խոսքը չեն։

Քրիստոնեական հույսը չի հիմնվում այն համոզման վրա, որ այս աշխարհում այլևս տառապանք չի լինի։ Այն հիմնվում է այն հավատի վրա, որ Աստված կարող է նոր կյանք պարգևել նույնիսկ այնտեղ, որտեղ մարդն այլևս ոչինչ չի տեսնում։

Հայ աստվածաբանական ավանդույթը նույնպես խորապես անդրադարձել է չարի և տառապանքի խնդրին։

Եզնիկ Կողբացին մերժում է բոլոր այն ուսմունքները, որոնք չարին վերագրում էին հավերժական կամ ինքնուրույն գոյություն։ Գրիգոր Տաթևացին ընդգծում է, որ Աստված չի կամենում չարը, սակայն Իր նախախնամությամբ կարող է նույնիսկ մարդկային ցավը դարձնել ապաշխարության, մաքրագործման և նոր կյանքի ճանապարհ։ Իսկ Ներսես Շնորհալու աղոթքները հարաժամ հիշեցնում են, որ թեև հավատքը չի վերացնում արցունքները, բայց և սովորեցնում է դրանք վերածել աղոթքի։ Հայ եկեղեցու հայրերի պատգամը պարզ է. տառապանքը ինքնին երբեք բարիք չէ, բայց Աստծու շնորհը կարող է նույնիսկ ամենախոր ցավը վերածել փրկության ճանապարհի։

Այսօր էլ չարի խնդիրը շարունակում է մնալ մարդկային մտքի ամենամեծ առեղծվածներից մեկը։ Քրիստոնեական հավատքը չի պնդում, թե ունի բոլոր պատասխանները։ Սակայն այն առաջարկում է մի բան, որը ոչ մի փիլիսոփայական համակարգ չի կարող տալ՝ Աստծու ներկայությունը մարդու տառապանքի մեջ։ Աստված չի խոստացել, որ մարդը երբեք չի տառապելու։

Նա խոստացել է, որ երբեք մենակ չի թողնելու տառապող մարդուն։ Ահա թե ինչու քրիստոնեության վերջնական պատասխանը չարի խնդրին տեսություն չէ, այլ հանդիպում՝ Խաչված և Հարություն առած Քրիստոսի հետ, որի սիրո մեջ նույնիսկ ցավն ու մահը կորցնում են իրենց վերջին խոսքը»,- նշել է Իսահակ Սրբազանը։