«Արտահոսքի» քողի տակ․ ինչպես է Հայաստանի հասարակության դեմ կառուցվում տեղեկատվական հարված. AntiCor

Մայիսի 24-ին «Хроника Кавказа» անվամբ կայքում հրապարակվեց նյութ, որով փորձ արվեց հայաստանյան ներքաղաքական դաշտին ներկայացնել, թե իբր բացահայտվել է ռուսական հատուկ ծառայությունների կողմից մշակված՝ Հայաստանում իշխանափոխություն իրականացնելու ծրագիր։ Հրապարակման հիմքում դրված էին մի քանի փաստաթղթեր, որոնք ներկայացվում էին որպես «արտահոսք»՝ իբր ստացված ռուսական հատուկ ծառայության աշխատակցի հեռախոսը կոտրելու արդյունքում։ Որպես այդ վարկածի «ապացույց» հրապարակմանը կցվել էր նաև Apple ընկերության զգուշացման նամակի պատճենը՝ նշելով, թե սարքը ենթարկվել է լրտեսական ծրագրային հարձակման։ Սակայն հենց այս կետից էլ սկսվում են հրապարակման ամենախոցելի և ամենավտանգավոր կողմերը․ հանրությանը ներկայացվել է ոչ թե ստուգված ապացույցների ամբողջություն, այլ քաղաքականապես նախապես ձևակերպված եզրակացություն։ Հրապարակող կայքն ինքը պնդում է, որ նյութերը ստացվել են գործող ռուսաստանցի հատուկ ծառայողի հեռախոսից և վերաբերում են Հայաստանի ընտրություններին միջամտության ծրագրին, սակայն չի ներկայացնում ո՛չ բնօրինակ սարքի հետազոտություն, ո՛չ փաստաթղթերի ծագման շղթա, ո՛չ նամակների ամբողջական վերնագրային տվյալներ, ո՛չ էլ որևէ անկախ փորձագիտական հաստատում։ Այս մասին գրում է Anticor.am-ը:

Առաջին կարևոր հարցը աղբյուրի հարցն է։ «Хроника Кавказа»-ն թափանցիկ լրատվական կազմակերպություն չէ․ դրա սեփականատերերի, խմբագրական կառուցվածքի, ֆինանսավորման և իրական կառավարման մասին վստահելի բաց տեղեկություն առկա չէ։ Նախորդ տեխնիկական դիտարկումները ցույց էին տալիս, որ կայքը կառուցված է սովորական WordPress համակարգի վրա, օգտագործում է ստանդարտ ձևանմուշներ, ունի հեղինակային էջեր և բացված հեղինակային հետքեր, սակայն դրանք չեն տալիս հստակ պատասխան, թե իրականում ով է կանգնած հարթակի հետևում։ Միևնույն ժամանակ, կայքի բովանդակային ուղղվածությունը, թեմատիկ շեշտադրումները և Հայաստանի ներքին պառակտումներին վերաբերող նյութերի բնույթը հիմք են տալիս այն դիտարկել որպես տարածաշրջանային տեղեկատվական ազդեցության գործիք, որի օրակարգը առնվազն զգալիորեն համընկնում է ադրբեջանական շահերի հետ։ Այստեղ կարևոր է ոչ թե միայն այն, թե որտեղ է ֆիզիկապես գրանցվել կայքը, այլ այն, թե ում շահերին է ծառայում տվյալ նյութի հրապարակումը, ինչ թիրախ է ընտրում և ինչ հետևանք է առաջացնում Հայաստանի ներսում։

Երկրորդ շերտը փաստաթղթերի բովանդակությունն է։ Դրանք ամբողջությամբ անլուրջ կամ պարզունակ կեղծիք չեն հիշեցնում։ Ընդհակառակը՝ դրանցում կա քաղաքական ծրագրավորման մտածողություն․ հասարակության բաժանում տարբեր հատվածների, ընդդիմադիր ուժերի համախմբման սխեմաներ, Սամվել Կարապետյանի շուրջ քաղաքական կենտրոն ստեղծելու գաղափար, «Մայր Հայաստան»-ի՝ որպես պահեստային կամ օժանդակ հենակետի դիտարկում, լրատվամիջոցների և հանրային կարծիք ձևավորողների քարտեզագրում, տարածքային կառույցների ստեղծման առաջարկներ, մինչև 2026 թվականի ընտրություններ գործողությունների հաջորդականություն։

Բայց հենց այստեղ է հիմնական մանիպուլյացիան․ եթե որևէ փաստաթուղթ հիշեցնում է քաղաքական ծրագրավորման նյութ, դա դեռ չի նշանակում, որ այն ռուսական հատուկ ծառայությունների ծրագիր է։ Հրապարակողը փաստաթղթերի բովանդակությունը միանգամից կապում է Ռուսաստանի, հատուկ ծառայությունների և Հայաստանի ընդդիմության հետ՝ առանց բավարար ապացուցողական հիմքի։ Այսինքն՝ ընթերցողին չի առաջարկվում ինքնուրույն ստուգել նյութերի ծագումը, այլ նրան մատուցվում է պատրաստի բանաձև՝ «ընդդիմություն = ռուսական ծրագիր = Հայաստանի դեմ դավադրություն»։ Սա արդեն ոչ թե բացահայտում է, այլ տեղեկատվական ներգործության փորձ։

Երրորդ շերտը հրապարակման ժամանակն ու քաղաքական նպատակն է։ Նյութը հրապարակվել է Հայաստանի 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ, այն փուլում, երբ իշխանությունը փորձում է ընդդիմադիր դաշտը ներկայացնել ոչ թե որպես ներքին քաղաքական մրցակից, այլ որպես օտար ուժերի գործիք։ Հրապարակման հիմնական նպատակը, դատելով դրա կառուցվածքից, ընդդիմադիր ուժերի ծրագրերի, կապերի կամ իրական գործողությունների բացահայտումը չէ։ Նպատակը հասարակության ընկալման կառավարումն է․ ձևավորել վախ, կասկած, պառակտում և անվստահություն ընդդիմադիր դաշտի նկատմամբ։ Այսպիսի նյութերը աշխատում են ոչ թե փաստի ուժով, այլ պիտակի ուժով։ Երբ ընդդիմադիր գործիչը, կուսակցությունը, եկեղեցական շրջանակը կամ քաղաքացիական նախաձեռնությունը կապվում են «արտաքին դավադրության» հետ, իշխանության համար հեշտանում է նրանց դեմ վարչական, քարոզչական և իրավական ճնշումների արդարացումը։

Չորրորդ շերտը տարածման մեխանիզմն է։ Եթե նյութը մնար անհայտ ծագման կայքում, դրա ազդեցությունը սահմանափակ կլիներ։ Իրական ազդեցությունը սկսվում է այն պահից, երբ այն վերցվում և տարածվում է Հայաստանում գործող իշխանական լրատվամիջոցների, իշխանության ներկայացուցիչների և իշխանությանը համահունչ քաղաքացիական շրջանակների կողմից։ Այս փուլում կասկածելի աղբյուրից եկած նյութը ստանում է ներքաղաքական «օրինականացում»։ Այն այլևս չի ընկալվում որպես օտար կայքի հրապարակում, այլ ներկայացվում է որպես ներքին քաղաքական փաստարկ։ Այսպես ձևավորվում է տեղեկատվական լվացման շղթա․ կասկածելի ծագմամբ նյութը նախ հրապարակվում է արտաքին հարթակում, հետո ներմուծվում է Հայաստանի տեղեկատվական դաշտ, այնուհետև իշխանական և իշխանամերձ շրջանակների միջոցով վերածվում է քաղաքական մեղադրանքի։

Հինգերորդ շերտը ամենավտանգավորն է․ Հայաստանի իշխանության և արտաքին հակահայկական շահերի հնարավոր համընկնումը։ Եթե հրապարակող հարթակի օրակարգը, ինչպես ցույց են տալիս առկա նշանները, առնվազն համահունչ է ադրբեջանական տեղեկատվական շահերին, իսկ Հայաստանում այդ նույն նյութը առավել ակտիվ օգտագործում են իշխանական շրջանակները, ապա մենք գործ ունենք շատ մտահոգիչ երևույթի հետ։ Նույն նյութը կարող է միաժամանակ ծառայել տարբեր կենտրոնների շահերին․ Ադրբեջանին՝ Հայաստանի ներքին պառակտումը խորացնելու համար, Հայաստանի իշխանությանը՝ ընդդիմությանը վարկաբեկելու համար, իսկ որոշ արևմտյան ֆինանսավորմամբ գործող շրջանակների՝ հակառուսական ընդհանուր պատմույթն ուժեղացնելու համար։ Այս շահերը կարող են չնշանակել ուղղակի համաձայնություն կամ միասնական հրամանատարություն, բայց դրանց համընկնումը բավարար է, որպեսզի այդ գործողությունը գնահատվի որպես Հայաստանի հասարակության դեմ ուղղված տեղեկատվական հարված։

Վեցերորդ շերտը Apple-ի զգուշացման նամակի օգտագործումն է։ Նամակի պատճենը կարող է վկայել, որ որևէ անձ ստացել է սարքի թիրախավորման մասին զգուշացում։ Բայց այն չի ապացուցում, որ տվյալ փաստաթղթերը ստացվել են հենց այդ սարքից, չի ապացուցում, թե ով է եղել սարքի տերը, չի ապացուցում փաստաթղթերի իսկությունը և չի ապացուցում դրանց կապը որևէ հատուկ ծառայության հետ։ Այսինքն՝ Apple-ի նամակը հրապարակման մեջ օգտագործվում է ոչ թե որպես ամբողջական ապացույց, այլ որպես վստահության տեսողական միջոց։ Այն ընթերցողի մոտ ստեղծում է «գաղտնի արտահոսքի» տպավորություն, բայց փաստացի չի փակում ապացուցողական շղթայի որևէ կարևոր բաց։

Յոթերորդ շերտը փաստաթղթերի իրական հնարավոր նշանակությունն է։ Դրանք կարող են լինել իրական քաղաքական խորհրդատվական նյութեր, կարող են լինել մասնակիորեն վերամշակված նյութեր, կարող են լինել տարբեր աղբյուրներից հավաքված և մեկ պատմության մեջ տեղադրված տեքստեր, կամ կարող են լինել դիտավորյալ ստեղծված նյութեր՝ տեղեկատվական ազդեցության համար։ Այս պահին որևէ տարբերակ վերջնականապես ապացուցված չէ։ Բայց մեկ բան հստակ է․ հրապարակողը դրանք ներկայացրել է ոչ թե չեզոք ստուգման, այլ կոնկրետ քաղաքական եզրակացության համար։ Այդ եզրակացության թիրախը Հայաստանի ընդդիմությունն է, եկեղեցու հետ կապված հանրային շրջանակները, Սամվել Կարապետյանի շուրջ հնարավոր քաղաքական համախմբումը և ընդհանրապես իշխանափոխության գաղափարը։

Ութերորդ շերտը հանրությանը մոլորեցնելու եղանակն է։ Նյութը կառուցված է այնպես, որ ընթերցողը չհարցնի՝ «ո՞վ է հրապարակել», «որտեղի՞ց են փաստաթղթերը», «ո՞վ է հաստատել դրանց իսկությունը», «ինչո՞ւ է հենց այս պահին հրապարակվել», «ո՞ւմ է ձեռնտու տարածումը»։ Փոխարենը նրան մղում են մեկ ուղղությամբ՝ հավատալ, որ ընդդիմադիր ամբողջ դաշտը արտաքին կառավարման գործիք է։ Սա դասական տեղեկատվական ճնշման մեխանիզմ է․ նախ ստեղծվում է կասկածելի ծագմամբ նյութ, ապա այն փաթեթավորվում է ազգային անվտանգության բառապաշարով, հետո տարածվում իշխանամերձ ցանցերով և վերջում օգտագործվում ընդդիմախոսներին քաղաքականապես լռեցնելու համար։

Այս հրապարակման գլխավոր վտանգը ոչ թե միայն այն է, որ այն կարող է պարունակել կեղծ կամ չստուգված տվյալներ։ Գլխավոր վտանգն այն է, որ հայ հասարակությանը կրկին փորձում են զրկել ինքնուրույն դատողությունից։ Մարդկանց չեն ներկայացնում ստուգված փաստերի ամբողջական շղթա, այլ մատուցում են նախապես պատրաստված քաղաքական դատավճիռ։ Նման մեթոդով կարելի է ցանկացած ընդդիմադիր միտք ներկայացնել որպես դավադրություն, ցանկացած հասարակական դժգոհություն՝ որպես արտաքին ուղղորդում, ցանկացած այլընտրանքային քաղաքական կենտրոն՝ որպես օտար ծրագիր։

AntiCor-ի գնահատմամբ՝ այս դեպքը պետք է դիտարկել որպես Հայաստանի ներքին տեղեկատվական անվտանգության լուրջ ազդակ։ Անհայտ կամ կասկածելի ծագմամբ հարթակից հրապարակված նյութը, որը բովանդակությամբ հարվածում է Հայաստանի ընդդիմադիր դաշտին, ներմուծվել է Հայաստանի ներքին օրակարգ և օգտագործվել իշխանամերձ շրջանակների կողմից որպես քաղաքական զենք։ Սա ցույց է տալիս, որ Հայաստանի հասարակության դեմ կարող են կիրառվել ոչ միայն արտաքին քարոզչական հարձակումներ, այլև այնպիսի խառնված մեխանիզմներ, երբ արտաքին շահը և ներքին իշխանական շահը նույն կետում համընկնում են։

Եզրակացություն

Այս նյութերի հրապարակումը չի կարելի ընկալել որպես պարզ լրատվական բացահայտում։ Առկա հանգամանքները հիմք են տալիս այն գնահատելու որպես Հայաստանի հանրության գիտակցությունը շեղելու, ընդդիմադիր դաշտը վարկաբեկելու և ընտրություններից առաջ հասարակական վստահությունը քայքայելու նպատակով իրականացված տեղեկատվական հարված։ Հրապարակման աղբյուրը թափանցիկ չէ, փաստաթղթերի ծագումը ապացուցված չէ, ներկայացված պնդումները չեն ուղեկցվում բավարար ստուգմամբ, իսկ տարածման հետագիծը ցույց է տալիս, որ դրանից առավելապես օգտվել են Հայաստանի գործող իշխանությանն աջակցող շրջանակները։ Այս ամենը վկայում է, որ հայ հասարակության առջև դրված է ոչ թե միայն մեկ հրապարակման ստուգման խնդիր, այլ ավելի լայն հարց․ ինչպես չդառնալ օտար և ներքին շահերի համընկնումից ծնված ապատեղեկատվական հարձակման զոհ։