TRIPP-ի ճակատագիրը ուղղակիորեն կախված է այն հանգամանքից, թե ինչ զարգացումներ են տեղի ունենում այսօր Իրանի շուրջ. Արմեն Հովասափյան

Արմեն Հովասափյանը գրում է. «Ինչպես հայտնի է՝ օգոստոսի 8-ից հետո TRIPP-ը ներկայացվում է որպես տարածաշրջանային հաղորդակցությունների նոր նախագիծ, սակայն իրականում այն պետք է դիտարկել ոչ թե որպես պարզ տնտեսական կամ լոգիստիկ նախաձեռնություն, այլ՝ Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական վերաձևման փորձ։ Այս նախագծի շուրջ ձևավորվող գործընթացները ցույց են տալիս, որ խոսքը շատ ավելի լայն ռազմավարական հաշվարկի մասին է, որտեղ միաժամանակ խաչվում են երեք առանցքային գործոններ՝ Իրանի շուրջ ընթացող ռազմական զարգացումները, Ադրբեջանի կողմից Նախիջևանի կարգավիճակի իրավական վերաիմաստավորումը և Հայաստանի իշխանությունների քաղաքական վարքագիծը։

Ըստ էության՝ TRIPP-ի գաղափարը կառուցված է տարածաշրջանային նոր հաղորդակցական առանցքի վրա, որը պետք է կապի Թուրքիան, Նախիջևանը և Ադրբեջանը՝ ստեղծելով ուղիղ ցամաքային և լոգիստիկ կապ դեպի Կենտրոնական Ասիա։ Սակայն այս նախագծի իրական նշանակությունը միայն տնտեսական չէ։ Այն ենթադրում է Հարավային Կովկասում ուժերի հարաբերակցության փոփոխություն՝ ուժեղացնելով թուրք-ադրբեջանական ռազմավարական առանցքը և սահմանափակելով Իրանի և Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում։ Հենց այս պատճառով TRIPP-ի ճակատագիրը ուղղակիորեն կախված է այն հանգամանքից, թե ինչ զարգացումներ են տեղի ունենում այսօր Իրանի շուրջ։

Եթե Իրանը կարողանա դիմանալ արտաքին ճնշումներին և պահպանել իր ներկայիս քաղաքական համակարգը, ապա այդ դեպքում տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հարցում կմնա այն նույն «կարմիր գիծը», որը Թեհրանը բազմիցս ձևակերպել է։ Գաղտնիք չէ, որ Իրանը հետևողականորեն հայտարարել է, որ չի ընդունում որևէ նախագիծ, որը կարող է փոխել տարածաշրջանի սահմանների և հաղորդակցական հավասարակշռության տրամաբանությունը։ Այս պայմաններում TRIPP-ը կարող է գոյություն ունենալ միայն սահմանափակ կամ մոդիֆիկացված տարբերակով՝ ավելի շատ որպես քաղաքական ճնշման գործիք, քան որպես լիարժեք գործող ռազմավարական նախագիծ։ Իրանի ներկայիս դիրքերի պահպանման պարագայում տարածաշրջանում պարզապես չի ձևավորվի այն աշխարհաքաղաքական միջավայրը, որը թույլ կտա այդպիսի նախաձեռնությանը լիարժեք գործարկվել։

Իրավիճակը կարող է փոխվել, եթե Իրանը թուլանա կամ նրա ներսում տեղի ունենան քաղաքական փոփոխություններ։ Եթե պատերազմական ճնշումը հանգեցնի իշխանության փոփոխության և իշխանության գա Վաշինգտոնի համար ընդունելի համակարգ, ապա տարածաշրջանի հաղորդակցական քարտեզը կարող է ամբողջովին փոխվել իր ողջ տրամաբանությունը։ Այդ դեպքում հաղորդակցությունների բացումը հնարավոր կդառնա ոչ միայն Հայաստանի տարածքով, այլ անմիջապես Իրանի սուվերեն տարածքով։ Սա տեսականորեն լայնացնում է հնարավորությունները, սակայն միաժամանակ առաջացնում է մեկ այլ հետաքրքիր հակասություն։ Եթե Իրանը դադարի լինել ԱՄՆ-ի հիմնական ռազմավարական հակառակորդներից մեկը, ապա Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը Վաշինգտոնի համար կարող է նվազել։ Այսինքն՝ ստեղծվում է պարադոքսալ իրավիճակ․ Իրանի փոփոխությունը տեխնիկապես հեշտացնում է տարածաշրջանային նախագծերը, բայց միաժամանակ նվազեցնում է դրանց նկատմամբ ԱՄՆ-ի ռազմավարական հետաքրքրությունը։

Այս ամբողջ ֆոնի վրա հատուկ ուշադրության է արժանի Ադրբեջանի կողմից իրականացված քայլը՝ Նախիջևանի սահմանադրությունից հանելով Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի հղումները: Այդ պայմանագրերը պատմականորեն հանդիսանում էին Նախիջևանի կարգավիճակի իրավական հիմքը և ապահովում էին դրա գոյության միջազգային-իրավական ձևակերպումը։ Դրանց հեռացումը սահմանադրական տեքստից առաջին հայացքից կարող է թվալ տեխնիկական փոփոխություն, սակայն իրականում այն ունի խորքային քաղաքական նշանակություն։

Այս քայլով Ադրբեջանը փաստացի փորձում է ազատվել խորհրդային իրավական ժառանգությունից և Նախիջևանի կարգավիճակը ամբողջությամբ տեղափոխել Ադրբեջանի ներքին իրավունքի դաշտ։ Սա նշանակում է, որ Բաքուն փորձում է ապագայում ունենալ ավելի մեծ քաղաքական և իրավական ճկունություն՝ Նախիջևանը օգտագործելու տարածաշրջանային նախագծերում որպես լիովին ինտեգրված ռազմաքաղաքական հենակետ։ Այդպիսով ստեղծվում է իրավական նախապատրաստություն այնպիսի հաղորդակցական նախագծերի համար, որոնք կարող են առաջ գալ տարածաշրջանի ապագա վերադասավորումների արդյունքում։

Այս ամբողջ գործընթացի ֆոնին առանձնահատուկ հետաքրքիր է Հայաստանի իշխանությունների վարքագիծը, հատկապես Նիկոլ Փաշինյանի կողմից TRIPP-ի թեմայի ակտիվ շահարկումը։ Վերջին շրջանում Փաշինյանի իշխանությունը փորձում է այդ նախագիծը ներկայացնել որպես տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացման հերթական հնարավորություն և նույնիսկ որպես որոշակի դիվանագիտական «աննախադեպ ձեռքբերում»։ Սակայն այստեղ առաջանում է լուրջ հակասություն։ TRIPP-ը իր ամբողջ տրամաբանությամբ կառուցված է այնպիսի աշխարհաքաղաքական պայմանների վրա, որոնք Հայաստանի վերահսկողությունից դուրս են և կախված են հիմնականում Իրանի ճակատագրից և մեծ տերությունների հարաբերակցությունից։

Այսպիսով ստեղծվում է բավական վտանգավոր քաղաքական իրավիճակ։ Եթե Իրանը պահպանի իր ներկայիս դիրքերը, ապա այդ նախագիծը պարզապես չի կարող լիարժեք իրականացվել, իսկ Հայաստանի իշխանությունները ստիպված կլինեն բացատրել, թե ինչու է այն, ինչ ներկայացվում էր որպես «պատմական հնարավորություն», իրականում մնացել քաղաքական հայտարարությունների մակարդակում, հակառակ պարագայում՝ գործընթացը մեծ հավանականությամբ կձևավորվի այնպիսի պայմաններով, որտեղ Հայաստանի դերը կլինի երկրորդական կամ նույնիսկ պարտադրված։

Այսինքն՝ Փաշինյանի քաղաքական հաշվարկը կարող է բերել մի իրավիճակի, որտեղ Հայաստանը կհայտնվի հերթական աշխարհաքաղաքական փակուղում։ Մի կողմից իշխանությունը հանրությանը ներկայացնում է մի նախագիծ, որի իրական կենսունակությունը կախված է արտաքին ուժերից և տարածաշրջանային պատերազմական զարգացումներից, մյուս կողմից արդեն իսկ տեղի են ունենում այնպիսի քայլեր՝ ինչպես Ադրբեջանի սահմանադրական փոփոխությունը, որոնք ցույց են տալիս, որ տարածաշրջանի հիմնական դերակատարները պատրաստվում են խաղի շատ ավելի մեծ և բարդ փուլին»։