Վարկը որպես քողարկում, պարգևավճարը՝ վճարման աղբյուր. ինչպես է պետական բյուջեն վերածվում իշխանական էլիտայի ֆինանսական սպասարկման գործիքի. AntiCor

Ինչպե՞ս են պարգևավճարները, վարկերը և պետական բյուջեն միավորվում մեկ կոռուպցիոն շղթայի մեջ։

Վարձատրման «նոր» մեխանիզմը՝ կոռուպցիոն գործիք. AntiCor-ի հրապարակած հետազոտությունների ամբողջական պատկերը ձևավորում է ոչ թե առանձին չարաշահման, այլ համակարգային ֆինանսական մոդելի պատկեր, որտեղ պետական բյուջեն վերածվում է իշխանության ներկայացուցիչների անձնական հարստացման աղբյուրի՝ «օրինական» փաթեթավորմամբ։

1․ Հռետորաբանությունից՝ իրականություն
Ներկայիս իշխանությունը տարիներ շարունակ նախկիններին մեղադրել է պետական բյուջեի թալանի, «քեշ» կոռուպցիայի և օլիգարխիկ կապերի մեջ։ Սակայն 2021–2025 թվականների տվյալների համադրությունը ցույց է տալիս այլ պատկեր․

իշխանության գրեթե բոլոր առանցքային ներկայացուցիչների գույքային վիճակը կտրուկ բարելավվել է,
ձեռք են բերվել թանկարժեք տներ և ավտոմեքենաներ,
իսկ պաշտոնական բացատրությունը գրեթե նույնն է՝ «վարկով ենք գնել, ինչպես շարքային քաղաքացիները»։
Ֆորմալ առումով՝ հայտարարագրերում այդ վարկերը առկա են։ Բայց հենց այստեղ է սկսվում իրական խնդիրը։

2․ Վարկը որպես քողարկում, պարգևավճարը՝ որպես վճարման աղբյուր
AntiCor-ի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս մի կրկնվող օրինաչափություն․

. Վարկերը հաճախ տրամադրվում են իշխանական թիմին փոխկապակցված բանկերի կողմից,
. Վարկերի մարման ժամանակացույցը համընկնում է աննախադեպ չափերի հասնող պարգևավճարների վճարման հետ,
. Այդ պարգևավճարների աղբյուրը՝ պետական կամ համայնքային բյուջեն։

Ստացվում է հետևյալ շղթան․
նախ՝ ձեռք է բերվում հարստությունը (վարկով), հետո՝ նույն պետության հաշվին ստացված պարգևավճարներով փակվում է այդ վարկը։

Սա արդեն ոչ թե սոցիալական արդարության, այլ յուրացման ինստիտուցիոնալացված ձև է։

3․ Տեղական մակարդակ․ Դիլիջանի օրինակ
Դիլիջանի համայնքապետարանի 2025թ. բյուջեի փոփոխությունը դասական օրինակ է, թե ինչպես է նույն տրամաբանությունը իջնում մինչև համայնքային մակարդակ։
Համայնքապետ Դավիթ Սարգսյան-ի նախաձեռնությամբ՝

աշխատավարձային հոդվածից 8 մլն դրամ տեղափոխվում է
«պարգևատրումներ, դրամական խրախուսումներ և հատուկ վճարներ» հոդված։
Պատճառաբանությունը՝ ամանորյա պարգևավճարներ։
Արդյունքը՝ համայնքային առաջնահերթ խնդիրների հաշվին տոնական բոնուսներ իշխանությանը։

4․ Ազգային ժողով․ «տոնական առիթը» որպես իրավական շեղում
ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյան-ի 2025թ. դեկտեմբերի 11-ի Կ-322-Ա կարգադրությունը ցույց է տալիս նույն մեխանիզմը՝ արդեն պետական բարձրագույն մակարդակում։

Օրենքը հստակ է․ պարգևատրումը հնարավոր է միայն՝

կատարողականի գնահատման,
հատուկ առաջադրանքի,
որակյալ աշխատանքի համար։
. «Ամանորի և Սուրբ Ծննդյան տոների առթիվ» պարգևատրումը օրենքով նախատեսված հիմք չէ։
. Կարգադրության հավելվածների չհրապարակումը փաստացի վերացնում է հանրային վերահսկողությունը։

Սա ստեղծում է ընտրովիության, անթափանցիկության և քաղաքական խրախուսման բարձր ռիսկ։

5․ Գործադիր իշխանություն․ ինքնախրախուսման փակ շղթա
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյան-ի պարգևավճարների ուսումնասիրությունը բացահայտում է շահերի բախման դասական օրինակ։

2025թ. միայն առաջին կիսամյակում՝

շուրջ 13.9 մլն դրամ՝ անձամբ վարչապետին,
2.8 մլրդ դրամից ավելի՝ վարչապետի աշխատակազմին և փոխվարչապետներին։
Թեպետ մեխանիզմը ձևականորեն տեղավորվում է ենթաօրենսդրական կարգի մեջ, բովանդակային առումով այն ենթադրում է, որ գնահատման գործընթացում ներգրավված անձը դառնում է սեփական խրախուսման շահառու։

AntiCor-ի եզրակացությունը հստակ է․ձևական օրինականությունը չի հավասարազորում հանրային արդարացվածությանը։

6․ «Սա պարգևավճար չէ, սա աշխատավարձ է»․ լեզվական մանիպուլյացիա
Արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյան-ի և ֆինանսների նախարար Վահե Հովհաննիսյան-ի հրապարակային հայտարարությունները բացահայտում են մեկ այլ շերտ՝ տերմինաբանական քողարկում։

Պարգևավճարները ներկայացվում են որպես․

«ամբողջ տարվա վարձատրություն»,
«աշխատավարձի բարձրացում այլ մեխանիզմով»,
«կադրային ճգնաժամի լուծում»։
Բայց եթե սա աշխատավարձ է, ապա՝
. ինչո՞ւ չի կիրառվում նույն մոտեցումը ուսուցիչների, բժիշկների, դասախոսների նկատմամբ,
. ինչո՞ւ է այն կախված քաղաքական որոշումից, այլ ոչ՝ օրենքից,
. և ինչո՞ւ է այն վճարվում միանվագ, ոչ թե թափանցիկ սանդղակով։

7․ Համեմատական եզրակացություն․ «նոր» կոռուպցիայի մոդելը
Նախկին համակարգը գործում էր կոպիտ․

նախ յուրացում → հետո հարստություն։

Ներկայիս մոդելը՝ ավելի «կրեատիվ» է․

նախ հարստություն (վարկով) → հետո վարկի մարում պետական պարգևավճարներով։

Սա ոչ թե բարեփոխում է, այլ յուրացման իրավական ինժեներիա։

Եզրափակիչ գնահատական
AntiCor-ի հավաքած փաստերը ցույց են տալիս, որ պարգևավճարների ներկայիս համակարգը․

խաթարում է սոցիալական արդարության սկզբունքը,
վերացնում է հանրային վերահսկողությունը,
և պետական բյուջեն վերածում է իշխանական էլիտայի ֆինանսական սպասարկման գործիքի։