Ո՞ւմ կամ ինչի՞ հաշվին են կրճատելու ստվերը

Հաջորդ տարվա բյուջեն, որի նախագիծը սեպտեմբերի 30-ի նիստում հաստատել է կառավարությունը, բավականին հավակնոտ է եկամուտների պլանավորման իմաստով։
2022 թվականին կառավարությունը պլանավորել է տնտեսությունից հավաքել 1 տրիլիոն 843 մլրդ դրամի ֆինանսական եկամուտ, որը 16,5 տոկոսով կամ 262 մլրդ դրամով ավել է 2021 թվականի փաստացի ակնկալվող արդյունքից։

Արդյունքում, եթե հաջողվի այդ ծավալի հավաքագրում իրականացնել, ՀՆԱ-հարկեր հարաբերակցությունը կբարելավվի 0,9 տոկոսով՝ կազմելով 23,4 տոկոս։ Տնտեսական աճը պլանավորված է 7 տոկոս։ Միաժամանակ 2022-ի ծախսերը պլանավորված են 290 միլիարդ դրամ, որն այս տարվա ցուցանիշը գերազանցում է 202 մլրդ դրամով կամ 10 տոկոսով։ Եկամուտների համեմատությամբ՝ ծախսային մասի ավելի զգուշավոր աճը թերևս պայմանավորված է դեֆիցիտի համալրման ճանապարհներ գտնելու բարդությամբ։

Պետությունն արտաքին աղբյուրներից պարտքեր ներգրավելու ռեսուրսն արդեն սպառել է։ Արտաքին պարտքն արդեն այս տարվա վերջին կկազմի 4 տրիլիոն 393 մլրդ դրամ, որից 4 տրիլիոն 162 մլրդը կառավարության պարտքի չափն է, իսկ 231 մլրդը՝ Կենտրանական բանկինը։ Պետական պարտքը կազմում է Համախառն ներքին արդյունքի 62 տոկոսը, որն արդեն վտանգավոր ցուցանիշ է, քանի որ պետական պարտքի մասին օրենքով պետական պարտքը չպետք է գերազանցի ՀՆԱ-ի 60 տոկոսը։ Պետական պարտքի մոտ 2 տոկոսի շեղում արդեն իսկ կա։ Այս հանգամանքով պայմանավորված՝ կառավարությունը փորձում է իրականացնել ծախսերի զսպման քաղաքականություն, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի փոքր դեֆիցիտ ունենա, և արտաքին պարտքը աստիճանաբար վերադարձնել կառավարելի դաշտ։

Այսքանով հանդերձ՝ անգամ պլանավորված 242 մլրդ դրամ դեֆիցիտի ապահովումը բարդ է լինելու, քանի որ կառավարությունը մտադիր է ոչ թե արտաքին պարտք վերցնել, այլ այդ ողջ գումարը համալրել ներքին պարտքի, այսինքն՝ պետական պարտատոմսեր թողարկելու միջոցով։ Նախորդ տարիների փորձը, սակայն, ցույց է տվել, որ պետական պարտատոմսերը ներքին շուկայում իրացվելիության խնդիր ունեն։ Թերևս պատճառը պետության կայունության նկատմամբ հանրային վստահության պակասն է։ Հանուն արդարության պետք է նկատել, որ Հայաստանի ֆինանսների նախարարության կողմից թողարկվող պետական պարտատոմսերը երբեք էլ բարձր պահանջարկ չեն ունեցել, հանրությունը երբեք դրանց միանշանակ չի վերաբերվել, իսկ 2020 թվականի պատերազմից հետո վստահության ցուցանիշը ավելի է իջել։

2022 թվականի լրջագույն ռիսկը պետական եկամուտների հավաքագրումն է լինելու, քանի որ կառավարությունը եկամուտներ պլանավորելիս մեծ է տեղ է նախատեսել տնտեսության ստվերային հատվածի կրճատմանը։ Պլանավորված 7 տոկոս տնտեսական աճը, եթե անգամ այն հաջողվի իրականություն դարձնել, թեպետ այստեղ ևս ռիսկերը մեծ են, մոտ 17 տոկոս հարկային եկամուտների աճ չի կարող ապահովել։ Ինչ վերաբերում է ստվերի դեմ պայքարին, ապա այստեղ բավականին բարդ է լինելու, որովհետև անցած 3 տարվա ընթացքում հաջողվել է հարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցությունն ավելացնել ընդամենը 0,1 տոկոսային կետով, որը ստվերի կրճատման հիմնական ցուցիչն է, միաժամանակ արտացոլում է նաև հարկային բեռի ավելացման արդյունքները։

Օրինակ՝ 2021թ. հարկեր/ՀՆԱ հարաբերակցության 0,1 տոկոսային կետով բարելավում՝ պայմանավորված հիմնականում օրենսդրական փոփոխություններով (մասնավորապես՝ դրոշմանիշային վճարների աճով և արտահանման տուրքի կիրառմամբ)։ Սա արձանագրված է 2022թ. բյուջեի նախագծում։ Հաջորդ տարվա ընթացքում ևս օրենսդրական փոփոխություններով պայմանավորված որոշակի դինամիկա դեռ կլինի, բայց ընդհանուր առմամբ տնտեսության իրական սպասումներն ու նախագծում ամրագրված ցուցանիշները անիրատեսական են և կատարման տեսանկյունից պահանջում են մեծ ռիսկ։

Հայկ Դավթյան