Պարտքերի տակ ճռռալով

2020 թվականի վերջին Հայաստանի պետական պարտքը կկազմի 8 միլիարդ 850 մլն դոլար, իսկ 2021-ին, ըստ գալիք տարվա պետական բյուջեի, արտաքին պարտքը կհասնի 9.2 միլարդ դոլարի։ Այսինքն՝ գալիք տարվա համար պետական պարտքը կաճի 365 մլն դոլարով կամ, որ նույնն է, 4 տոկոսով:

Մեծ է հավանականությունը, որ արտաքին պարտքի աճն իրականում ավելի մեծ կլինի, քանի որ տնտեսության վիճակի վատթարացման և բյուջեի դեֆիցիտի մեծացման հետևանքով կառավարությունը ստիպված է լինելու նոր պարտքեր ներգրավել։ Հատկանշական է, որ 2020 թվականին պետական պարտքն աճել է ավելի քան 7 տոկոսով․ ըստ Ֆինանսների նախարարության տվյալների՝ տարեսկզբի համեմատ պետական պարտքն աճել է 533 մլն դոլարով։ Հետպատերազմական շրջանում, երբ դեռևս մեծ է նաև տարածաշրջանում Հայաստանի ներգրավմամբ նոր պատերազմի հավանականությունը, տնտեսության մեջ նոր ներդրումներ ներգրավելու հավանականությունը գրթե զրոյական է։ Սրան ավելացնենք, որ հարկերի հավաքագրումը անվիճելիորեն կնվազի անգամ այնպիսի ավանդական ոլորտներից, ինչպիսիք են տուրիզմն ու հանքարդյունեբերությունը։

Պատերազմական իրավիճակը խոչընդոտելու է զբոսաշրջիկների հոսքը դեպի մեր երկիր։ Սոթքի ոսկու հանքի մեծ մասը պատերազմից հետո, ինչպես հայտնի է, փոխանցվել է Ադրբեջանին։ Իսկ այս հանքավայրը շահագործում է «Գեոպրոմայնինգ Գոլդ» ընկերությունը, որը ՀՀ ՊԵԿ-ի հրապարակած 1000 խոշոր հարկատուների ցուցակում 4-րդ հարկատուն է, իսկ հանքարդյունաբերողների մեջ երկրորդ հարկատուն՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն է։ Սոթքի ոսկու հանքը միայն 2020-ին վճարել է ավելի քան 16 մլրդ դրամի հարկ և ունեցել է 1654 աշխատող։ Հանքի հարկային մուծումները կարող են կրճատվել։ Ընդհանուր առմամբ թշնամուն է փոխանցվել նաև 30 ՀԷԿ, որը ևս ընդհանուր տնտեսական բալանսի վրա բացասական ազդեցություն կթողնի։ 

2021 թվականի պետական բյուջեի նախագծում կանխատեսվում է, որ 2020-ին պետական պարտքը կկազմի երկրի ՀՆԱ-ի 69 տոկոսը, իսկ 2021-ին թվականին կառավարությունը կձգտի նվազեցնել այս ցուցանիշը՝ հասցնելով 67 տոկոսի։ Սակայն տնտեսության զարգացման նման թույլ հեռանկարի և տնտեսական գործուն ռեսուրսների կորստի պայմաններում ավելի մեծ է հավանականությունը, որ գալիք տարի ՀՆԱ պետական պարտք հարաբերակցության ցուցանիշը էլ ավելի կմեծանա՝ մեծացնելով պետության հուսալիությունն ու պարտքի կառավարումը։

Համաձայն «Պետական պարտքի մասին» օրենքի՝ պետական պարտքը պետք է կազմի առավելագույնը համախառն ներքին արդյունքի 60 տոկոսը։ Ընդ որում 60 տոկոս ցուցանիշը սահմանվել է Նիկոլ Փաշինյանի թավշյա հեղափոխությունից հետո՝ մինչ այդ արտաքին պարտքի առավելագույն սահմանային շեմը ՀՆԱ-ի 50 տոկոսի չափով էր սահմանված։ Բայց հիմա մենք ունենք մի վիճակ, երբ արտաքին պարտքի առեվալագույն շեմն արդեն իսկ գերազանցված է։

Բացի այդ, 2021-ից սկսած, բավականին մեծանում է արտաքին պարտքի սպասարկման ծավալը։ Այսպես՝ գալիք 2021 թվականին պետական բյուջեի շուրջ 10,5 տոկոսը՝ թվային արտահայտությամբ 191,7 մլրդ դրամ, կհատկացվի պետական պարտքի սպասարկմանը /նախկինում վերցված վարկերի մարում և տոկոսագումարներ/։ 2020 թվականին նույն նպատակին ուղղվել է 166,7 մլրդ դրամ։ Եթե 2019-ին բյուջեից կառավարության պետպարտքի տոկոսներին ուղղվել է 157.5 մլրդ դրամ, այս տարվա համար սպասվում է 166.7 մլրդ դրամ, իսկ 2021-ի համար՝ 191.7 մլրդ դրամ:

Համեմատության համար նշենք, որ գալիք տարի կրթության, գիտության,մշակույթի և սպորտի ոլորտներին հատկացումները կազմում են պետական բյուջեի 8,5 տոկոսը, առողջապահությանը հատկացված է 6,2 տոկոսը։ Եթե հաշվի առնենք, որ առողջությունն ու կրթությունը ներդրում են մարդկային կապիտալի զարգացման և բարեկեցիկ ապագայի ուղղությամբ, ապա կարող ենք արձանագրել, որ մենք այսօր ավելի շատ միջոց ենք հատկացնում պարտքերի վճարմանը, քան թե ապագային և առողջությանը։ Իսկ ամենավատն այն է, որ տոկոսային հարաբերակցությամբ պետական պարտքի մեծացման միտումը գնալով մեծանում է։

Հայկ Դավթյան