Նավթատարերն ու գազատարները՝ հրթիռների հարվածների վտանգի ներքո. Հարևանները պատրաստ էին միջնորդ դառնալ

Հայաստան-Ադրբեջան հուլիսյան լարվածությունը ցույց տվեց, որ Հայաստանի երկու հարևանների՝ Վրաստանի ու Իրանի համար, որքան կարևոր է տարածաշրջանային կայունությունը:

Թե՛ Վրաստանը, թե՛ Իրանը ակտիվ արձագանքում էին հուլիսի 12-ից սրված իրավիճակին՝ անհաղապաղ հրադադարի կոչ անելով Հայաստանին ու Ադրբեջանին:

Մարտական գործողությունների վայրից մինչև Վրաստանի սահմանը ավտոմեքենայով մեկ ժամվա ճանապարհ է, ուղիղ գծով մինչև Վրաստանի սահմանը 40 կիլոմետր է, իսկ ավտոճանապարհով մինչև Սադախլոյի մաքսային անցակետը` 55 կիլոմետր։

Վրաստանի պաշտոնյաների, փորձագետների կարծիքները, տեսակետները ի մի էր բերել «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայանի «Էխո Կավկազա» ծառայությունը։ «Արսենալի» ռազմական-վերլուծական հանդեսի գլխավոր խմբագիր Իրաքլի Ալադաշվիլին ասել է, որ Վրաստանում լսվում էին Տավուշի մարզի սահմանին տեղի ունեցած կրակոցների ձայները։ Փորձագետի կարծիքով` հայ-ադրբեջանական բախումը լայնածավալ հակամարտության դժվար թե վերածվի, ինչպես ասենք 2016 թվականին, բայց նրան անհանգստացնում է ռազմավարական օբյեկտները թիրախավորելու հայտարարությունները, որոնք նախկինում չէին արվում։ Նրա կարծիքով՝ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը կարող է դուրս գալ տարածաշրջանային անվտանգության սահմաններից։

Արտաքին գործերի նախարար Դավիդ Զալքալիանին հայտնել է, որ մշտական կապի մեջ է Հայաստանի և Ադրբեջանի գործընկերների հետ, նրանց փոխանցում է իր անհանգստություններն ու ցանկությունը՝ շուտափույթ թուլացնելու լարվածությունը։ Զալքալիանին նաև նշել է, որ անհրաժեշտ է վերականգնել հանդիպումները ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակում։

Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլին առաջիններից մեկն էր, որը արձագանքեց հայ-ադրբեջանական վերջին միջադեպին։ «Մեր տարածաշրջանի խաղաղությունն ու անվտանգությունը կարևոր են Վրաստանի, ինչպես նաև մեր բարեկամ ու գործընկեր երկրների` Ադրբեջանի և Հայաստանի ապագա զարգացման և բարգավաճման համար։ Նախագահը հուսով է, որ անհրաժեշտ միջոցներ կկիրառվեն, և իրավիճակի հետագա զարգացումը կկանխվի խաղաղ բանակցությունների միջոցով»,- նշված էր Սալոմե Զուրաբիշվիլիի հուլիսի 13-ի հայտարարությունում։

Տավուշի մարզի սահմանային միջադեպը լայն արձագանք է գտել, քննարկվել է նաև սոցցանցերի հարթակում, վրացական մամուլում։ Մտահոգություններ էին հնչել, որ հրթիռները կարող են ընկնել Վրաստանի տարածքում, որ կարող են վտանգի տակ հայտնվել նավթային միջազգային ծրագրերը։ Նշվել է նաև, թե որքան դժվարին վիճակում կհայտնի Վրաստանը, եթե թե՛ Հայաստանը, թե՛ Ադրբեջանը իրենց աջակցելու խնդրանքով դիմեն Թբիլիսիին։ Ընդդիմադիր «Լելո» շարժումը իշխանություններին նույնիսկ կոչ էր արել միջնորդի դեր ստանձնել Բաքվի և Երևանի միջև։

Միջազգային հարաբերությունների փորձագետ, Եվրոպական համալսարանի պրոֆեսոր Գեորգի Գոբրոնիձեն, թվարկելով, որ հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորմամբ զբաղվում են աշխարհի հզոր երկրները` Ռուսաստանը, Միացյալ Նահանգները, Թուրքիան, հնարավոր է Իրանը ևս մի կողմ չի քաշվի, նաև ԵԱՀԿ-ի միջնորդական հատուկ խումբ կա` Մինսկի խումբը, այնուհանդերձ գտնում է, որ Վրաստանը ևս կարող է իր ներդրումն ունենալ խաղաղարար գործընթացում։ «Եթե դիտարկենք ոչ պաշտոնական դիվանագիտության տեսանկյունից, ապա կառավարական, քաղաքացիական կազմակերպությունների, միջազգային որոշակի ակտիվիստների մակարդակով Թբիլիսին շատ լավ հարթակ է հայկական և ադրբեջանական կողմերի համար։ Վրաստանը կարող է Թբիլիսին պլատֆորմ առաջարկել խաղաղ բանակցությունների համար։ Դա դրական դերակատարություն կունենա գործընթացում։ Կարող է ձևավորվել տարածաշրջանային խաղաղարար ձևաչափ, և գլխավորը՝ Թբիլիսիի շահերին է համապատասխանում որքան հնարավոր է դրական դերակատարություն ունենալ, որպեսզի իրավիճակի հետագա սրացում տեղի չունենա»։

Կասպյան էներգակիրների անվտանգ տեղափոխման կապակցությամբ մտահոգություն է հայտնել Ադրբեջանի պետական ՍՈՔԱՐ նավթային ընկերության փոխնախագահ Էլշադ Նասիրովը։ Շաբաթ օրը նա մասնակցել է ԱՄՆ-ում գործող Կասպյան քաղաքականության կենտրոնի կազմակերպած տեսակոնֆերանսին, որի ընթացքում ասել է` «եթե նայեք քարտեզին, ապա կտեսնեք, որ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա նավթատարերը, Բաքու Թբիլիսի-Էրզրում գազատարը մոտ են գտնվում բախումների վայրին»։ Դրանցից բացի նաև Տրանս-Ադրիատիկ խողովակաշարը, որի վերջին հատվածը նախատեսվում է ավարտել գալիք աշնան վերջերին։ Նասիրովը արևմուտքին կոչ էր արել օգնել պաշտպանելու էներգակիրների փոխադրումը։ «Օգտվելով առիթից` Վաշինգտոնի և մյուս գործընկերների ուշադրությունն եմ հրավիրում` մտածելու, թե որքան փխրուն է տարածաշրջանը, և ինչպես ապահովել միջանցքի ռազմական և ֆիզիկական անվտանգությունը, որն ապահովում է Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգությունը»,- «Ռոյթերս» գործակալության փոխանցմամբ` ասել է ՍՈՔԱՐ-ի փոխնախագահը։
Մյուս հարևան Իրանի արտգործնախարար Մոհամադ Ջավադ Զարիֆը, չբավարարվելով պաշտոնական հայտարարությամբ, հեռախոսային շփումներ ունեցավ հայաստանցի և ադրբեջանցի պաշտոնակիցների հետ ու լարվածության թուլացման հարցում միջնորդի դեր ստանձնելու պատրաստակամություն հայտնեց:

Հուլիս 14-ին Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Զոհրաբ Մնացականյանը հեռախոսազրույց էր ունեցել Իրանի իր պաշտոնակցի` Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆի հետ: Մնացականյանն իր իրանցի գործընկերոջը ներկայացրել է Ադրբեջանի կողմից ուժի կիրառման արդյունքում հայ-ադրբեջանական սահմանի հյուսիսարևելյան հատվածում ստեղծված իրավիճակը։ Երկուստեք ընդգծվել է տարածաշրջանային անվտանգության և կայունության պահպանման, հակամարտությունները բացառապես խաղաղ ճանապարհով կարգավորելու անհրաժեշտությունը։

Թե ինչ մտահոգություն ունի՝ Իրանը, պարզ է: Թուրք-ադրբեջանական ակտիվությունը բացարձակ անընդունելի է Իրանի համար: Գումարած ղարաբաղյան կարգավորման համատեքստում օտարերկրյա զորքերի տեղակայումը՝ Իրանի համար թիվ մեկ խնդիրներից մեկն է:

Հայաստանի հարևան, բարեկամանական երկու երկրները վստահաբար գոնե հայտարարությունների մակարդակով կշարունակեն ցույց տալ իրենց դիրքորոշումը՝ Հայաստան-Ադրբեջան լարման շարունակման առիթով: Տարածաշրջանային կայունության առումով՝ Հայաստանն իր երկու հարևանների հետ, ի դեպ, կարող է ավելի նախաձեռնողական քաղաքականություն վարել:
Ինչ վերաբերում է Իրանի միջնորդական ձգումներին, ապա դեռ ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ Իրանը նման փորձ արել է, որը սակայն հաջողությամբ չի պսակվել:

Մետաքսյա Շալունց