Դինաստիան ու սպասվող ցնցումները

«Ադրբեջանը մուտք է գործում փոփոխությունների և անկայունության ժամանակաշրջան», - համոզված է Կովկասի խնդիրներով զբաղվող ամենահեղինակավոր արևմտյան փորձագետներից մեկը` Թոմաս դը Վաալը: «Քարնեգի» հիմնադրամի կայքում զետեղված ծավալուն հոդվածում վերլուծաբանը նշում է. «Նավթային բումը, որը խթանեց տնտեսության աճը, ամրապնդեց պետականության հիմքերն ու թույլ տվեց Ադրբեջանին նորովի հանդես գալ միջազգային ասպարեզում, ավարտված է»: Դը Վաալի համոզմամբ, այսօր Ադրբեջանի իշխանությունը կանգնած է բավական լուրջ երկընտրանքի առջև` ինչպե՞ս ազատականացնել տնտեսությունն առանց քաղաքական բարեփոխումների. «Ադրբեջանում այսօր գործող կառավարման համակարգը թերևս ամենաավտորիտարն է 1991-ից ի վեր»: Վերլուծաբանի խոսքով, սակայն, Բաքվի առջև ծառացած հիմնական խնդիրներից մեկը 2000-ականների կեսերից կուտակած նավթային գերշահույթների անարդյունավետ տնօրինումն էր. «Նավթային բումի տարիներին երկրի ռազմական բյուջեն հասավ տարեկան 4 միլիարդ դոլարի: Դրա հետ մեկտեղ այն ոլորտները, որոնք առանցքային նշանակություն ունեին աղքատության դեմ պայքարի և Ադրբեջանի բնակչության սոցիալական ապահովության տեսանկյունից` ավելի քիչ գումար էին ստանում»։ Դը Վաալի խոսքով, Ադրբեջանն ավելի լուրջ խնդիրների բախվեց միջազգային շուկայում նավթի գնի կտրուկ անկման պատճառով: «2016թ. առաջին 8 ամիսներին ՀՆԱ-ի անկումն Ադրբեջանում մոտ չորս տոկոս է կազմել, արտահանման ծավալները նվազել են 37 տոկոսով: 2016-ի սեպտեմբերին Ադրբեջանի Կենտրոնական բանկի պահուստային միջոցները մոտ 4 միլիարդ դոլար էին կազմում`2014 թվականի 15 միլիարդի համեմատ: Անկում են ապրում նաև նավթի արդյունահանման ծավալները: Եթե այսպես շարունակվի, ապա Ադրբեջանի նավթային պաշարները կսպառվեն երկու տասնամյակի ընթացքում, հատկապես, եթե հաշվի առնենք, որ 1994-ից այս կողմ Ադրբեջանի տարածքում որևէ նոր նավթահոր չի հայտնաբերվել», - գրում է Դը Վաալը: Նման պայմաններում Ադրբեջանի իշխանությունների համար ցնցումներից խուսափելը բավական դժվար է լինելու: «Նավթային բումի ավարտը բարեփոխումներ է պահանջում, որոնց իրականացումն անհնարին է՝ առանց քաղաքական կյանքին հանրային լայն զանգվածների որոշակի մասնակցության: Բայց, եթե որոշ նախանշաններ են առկա, որ Ադրբեջանի կառավարությունը կարող է տնտեսական բարեփոխումներ իրագործել, վերջին սահմանադրական փոփոխությունները վկայում են, որ Ադրբեջանի նախագահի միակ ցանկությունը իր ստեղծած քաղաքական համակարգի պաշտպանությունն ու դրա գործունեության երկարաձգումն է», - նշում է Թոմաս դը Վաալը` հավելելով. - «Ադրբեջանական հանրությունը շատ ավելի արագորեն է փոխվում քան դա կարող են ընկալել Բաքվի իշխանավորները։ Իսկ դա նշանակում է, որ Ադրբեջանի իշխանությունները վաղ թե ուշ քաղաքական նոր մարտահրավերների են բախվելու»: Մինչ արևմտյան փորձագետները Ադրբեջանում անկայունության ու բարդությունների ժամանակաշրջան են կանխատեսում` համացանցում տարածվել է «Ալիևներ. մեկ դինաստիայի պատմություն» տեսանյութը: Ադրբեջանական Meydan TV-ի փոխանցմամբ՝ համացանցում տարածում է գտել Ներկա ժամանակի «Նայի՛ր շուրջբոլորդ» անվանմամբ տեսանյութը, որ առնչվում է Ալիևների ընտանիքի ղեկավարմանը: Տեսանյութում պատմում է, որ 1993-ից Ադրբեջանը ղեկավարում է նախ Հեյդար Ալիևը, ապա՝ նրա որդի Իլհամը: Տեսանյութում անդրադարձ է կատարված նաև սեպտեմբերի 26-ի սահմանադրական ուղղումների վերաբերյալ հանրաքվեին, որը որակվում է որպես այն բանի հիմքի պատրաստում, որ Ադրբեջանում հետագայում իշխանության գա արդեն թոռը՝ Հեյդար Ալիև-կրտսերը: Մինչդեռ ԵՄ բարձրագույն գործադիր մարմինը` Եվրահանձնաժողովը, անդրադարձել է Ադրբեջանում տեղի ունեցած հանրաքվեով արված սահմանադրական փոփոխություններին և կոչ արել հաշվի առնել Վենետիկի հանձնաժողովի՝ դրանց վերաբերյալ ունեցած նկատառումները: Եվրախորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովը սեպտեմբերի 26-ին Ադրբեջանում ընդունված սահմանադրական փոփոխությունների վերաբերյալ բացասական եզրակացություն է տվել: Հանձնաժողովի փորձագետները գտնում են, որ սահմանադրական փոփոխություններով նախագահի լիազորությունների մեծացումը խախտում է երկրի կառավարման մարմինների միջև եղած անհրաժեշտ հավասարակշռությունը, բացի այդ նրանց կարծիքով նախագահի պաշտոնավարման ժամկետը 5-ից 7 տարի դարձնելը չունի ոչ մի արդարացում: Ըստ փորձագետների՝ նախագահի կողմից խորհրդարանը ցրելու իրավասությունը սահմանափակում է խորհրդարանի քաղաքական ինքնուրույնությունը, ինչը իր բացասական ազդեցությունը կարող է ունենալ նաև դատական համակարգի անկախության վրա, քանի որ խորհրդարանը հանդիսանում է նաև դատական համակարգը վերահսկող մարմին: Փորձագետները դժգոհություն են հայտնել նաև այն առիթով, որ նոր սահմանադրությամբ նախագահը կկարողանա արտահերթ ընտրություններ հայտարարել իրեն հարմար ժամանակ: Հանձնաժողովը իր տված եզրակացության մեջ քննադատել է նաև այն հանգամանքը, որ հանրաքվեն անցկացվել է շատ կարճ ժամանակում, և հանրաքվեի կարգը բավականաչափ չի քննարկվել խորհրդարանում և հանրության շրջանում: Թամար Բագրատունի