Աննախադեպ առաջընթաց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացում

Հարցազրույց նախկին գլխավոր դատախազ , ԱԺ Հանրապետական խմբակցության նախկին պատգամավոր  Գևորգ Կոստանյանի հետ:/Մաս 1-ին/

-Հրապարակում եղավ այն մասին ,որ մեծ փաթեթ եք նախապատրաստում , ընդդեմ Թուրքիայի դիմելու եք Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարան, որպեսզի իրավական ճանապարհով հնարավոր լինի վերականգնել տուժած քաղաքացիների իրավահաջորդների ոտնահարված իրավունքները:

-Իրականում սա շատ կարևոր հարց է , և սրա նախապատրաստմանը մի քանի տարի նախորդել է: Հիշեցնեմ,որ մենք ունեցանք հայտնի «Փերինչեքն ընդդեմ Շվեցարիայի» գործը,որն առնչվում էր ցեղասպանության փաստին  և մենք էլ միացանք բողոքին ,ներգրավեցինք որպես երրորդ կողմ Եվրոպական դատարանի վերին պալատի քննության ժամանակ:Չմանրամասնելով գործի հանգամանքները,ընդամենը մի կարևոր դրույթ տեղ գտավ այդ վճռի մեջ,որը մեզ համար իրավական տեսակետից ճակատագրական նշանակություն ունեցավ:Եվրոպական դատարանը փաստեց,որ այդ որոշմամբ ցեղասպանության զոհերի իրավահաջորդները ունեն իրավունք դիմելու Եվրոպական դատարան ՝ պահանջելով փոխատուցումներ:Այսինքն, սա աննախադեպ հնարավորություն էր,որ թեև անցել է 100 տարի անցել է ,բայց Եվրոպական դատարանը զոհերի իրավահաջորդների իրավունքը ճանաչեց , որպեսզի դիմեն Եվրոպական դատարան իրավունքների պաշտպանության համար:Դա հիմք հանդիսացավ իմ և իմ գործընկերների համար ,և հիմա ավելի շատ հնարավորություններ կան,որ մենք այդ մտադրությունը իրագործենք:Այս պահի դրությամբ ես քննարկումների մեջ եմ իմ բազմաթիվ գործընկերների,այդ թվում Սփյուռքի հայ և այլ ազգի փաստաբանների հետ,որպեսզի   խմբով կարողանանք օգնել: Համակարգային փաստաթղթեր պետք է պատրաստել և հայ ժողովրդին Հայաստանում և Հայաստանից դուրս ցանկացածին,ով   ունի փաստաթղթեր,նկարներ,որոնք  կհավաստեն իրենց հարազատի իրավահաջորդ լինելու հանգամանքը,զոհ լինելու հանգամանքը :Սա բավական է ,որ մենք իր անունից հայցը նախապատրաստենք և ներկայացնենք Եվրոպական դատարան:

-Հույս ունեք,որ շատ կլինե՞ն:

-Վստահ եմ,որ շատ կլինեն,որովհետև շատերը կան,ովքեր փաստաթղթերը պահպանել են,որովհետև 2004-2005 թվականին նմանատիպ մի գործընթաց եղավ Նյու Յորք լայֆ ապահովագրական կազմակերպության հետ, և շուրջ 2400 անձինք կարողացան ներկայացնել իրենց փաստաթղթերը,որոնք ունեին ապահովագրություն Նյու Յորք լայֆ ինշուրանս ապահովագրական կազմակերպությունից, և համապատասխանաբար ստացան փոխհատուցումներ:

-Ի՞նչ ծավալի գումարների մասին է խոսքը:

-Եթե չեմ սխալվում, կոնկրետ Նյու Յորք լայֆ ապահովագարական կազմակերպությունից ստացված փոխհատուցման մասին է խոսքը ,դատարանը 20 միլիոն դոլար բավարարեց,որը տրամադրվեց 11 հայցվորներին,քանի որ 11-ն էին ներկայացրել հայցը, և 2400 ապահովագրված անձանց իրավահաջորդներին: 20 միլիոնը ոչ թե կանխատեսելի գումար է, որը կարող ենք համադրել Եվրոպական դատարանում ակնկալվող գումարի հետ ,այլ իրենք ապահովագրել են իրենց կյանքի իրավունքը այդ չափով :Այնտեղ հաշվետվություն  կար, թե ինչ ձևով են այդ հաշվարկը կատարել:Խնդիրը հիմա Նյու Յորք լայֆը չի,խնդիրն այն է,որ այն փաստաթղթերը,փաթերթը ,որ մարդիկ ներկայացրել էին Նյու Յորք լայֆից գումար ստանալու համար, այդ նույն փաստաթղթերը կարող ենք օգտագործել,դա բավարար հիմք է: Սա սովորական ապացուցողական բազա է՝նկարներով,փաստաթղթերով,ինչ-որ հանգամանք, որը կարող է ապացուցել և փաստել,դա բավարար է:

-Միակ պատասխանատուն Թուրքիան է,Թուրքիան չի ընդունել,դա խանգարող հանգամա՞նք չէ:

-Թուրքիան չի ընդունում ցեղասպանության փաստը,բայց մենք չենք քննարկում ցեղասպանության իրավական ձևակերպաման հարցը,մենք վստահ ենք ,որ ցեղասպանություն է տեղի ունեցել:Այլ հարց է, թե Թուրքիան դա ոնց է բնորոշում, այլ հարց է ,թե Եվրոպական դատարանը չճանաչեց ցեղասպանության հանգամանքը,որովհետև դա Եվրոպական դատարանի մանդատի մեջ չէր մտնում ՝«Փերինչեքն ընդդեմ Շվեցարիայի» գործով ,այսինքն Եվրոպական դատարանը այն սուբյեկտը չէր ,որ պետք է ճանաչեր սա ցեղասպանություն է,թե ոչ:Դրա անունը կլիներ մասսայական սպանություններ, տեղահանություն ,խնդիրն այն է,որ մենք պաշտպանում ենք կոնկրետ մարդու կյանքի ,սեփականության իրավունքը,որը խախտվել է ցեղասպանության զոհերի առումով ,թեև այն միջազգային հարթությունում այլ անվանում կարող է ունենալ:

-Սա մի խումբ հայ իրավաբանների նախաձեռնությո՞ւնն է:

-Այո:Սա բավականին ծավալուն աշխատանք է ենթադրում, հետևաբար ես հիմա քննարկումների մեջ եմ ոչ միայն ազգությամբ հայ իրավաբանների և փաստաբանների հետ,որոնք բնակավում են արտասահմանում,այլև այլ ազգության ներկայացուցիչների հետ,իմ դասընկերն են,կոլեգաներն են :

-Սեփական նախաձեռնությա՞մբ:

-Այո:Աշխատանքները մենք շատ կարճ ժամանակում կավարտենք:

-Պետության կողմից որևէ աջակցության ակնկալիք ունե՞ք:

-Շատ կարևոր է այն հանգամանքը,որ մենք այդ նախաձեռնությունը իրականացնենք,դա լինելու է անվճար քաղաքացիների համար,այն քաղաքացին,ում շահերը մենք ներկայացնում ենք,ինքը դրա դիմաց ոչ մի գումար չի վճարելու: Այլ հարց է ,որ   ֆինանսավորման աղբյուրներ ենք գտնելու,բայց մեզ պետք չի ինչ-որ որոշակի գումար ,որ մենք սկսենք:Մենք կսկսենք ըստ անհրաժեշտության,փաստաբանական խումբը ընդյալնելու տեակետից ,համաշխարհային հռչակ և համբավ ունեցող մասնագետներ ներգրավելուց,վստահ եմ ,որ առնվազն  առիթ կունենանք նրանց ֆինանսական փոխհատուցումներ տրամադրելու համար: Պետությունը չի կարող և չպետք է միջամտի այս հարցերին :

-Դուք ասացիք,որ հիմա ճիշտ պահն է,հնարավո՞ր չէր 10-20 տարի առաջ սկսել:

-Մինչև Փերինչեքի որոշումը,մեզ համար շատ ռիսկային էր նման քայլի դիմել,100 տարի է անցել և 100 տարի առաջ տեղի ունեցած իրադարձությունների կապակցությամբ մարդու իրավունքներ պաշտպանես,մի քիչ ռիսկային էր: Ինձ համար, որպես իրավաբանի չափազանց կարևոր էր այդ գործով ձեռք բերված փաստը,որ Փերինչեքի գործով Եվրոպական դատարանը ասաց,այո,իրավունք ունեն:Դա ինձ համար և մեզ համար երաշխիք ստեղծեց,սա ամենակարևոր հանգամանքն է:Հիմա կարող էին ասել,որ Փերինչեքից հետո ինչու չարեցիք,քանի որ այսքան տարի ես ժամանակ չունեի,նախ պետական ծառայության մեջ ներգրավված լինելու պատճառով,այնուհետև Եվրոպական դատարանի ներկայացուցիչ լինելու հիմքով,ֆորմալ առումով ես իրավասու չէի:Հիմա բարեբախտաբար ես այդ հնարավորությունը ունեմ,կարծում եմ կիրագործեմ:

-Տարիներ առաջ,կարծեմ Հայաստան-Սփյուռք համաժողովի ժամանակ Արամ առաջին Կաթողիկոսը ելույթ ունեցավ,որ Սիսի հետ կապված դատական գործընթաց է սկսելու,և կարծեմ պարտվեցին:Սա կարող է նախադեպային լինե՞լ:

-Այդ հայցի քննարկումը ընդհանրապես ցեղասպանությն հետ կապ չուներ,ավելի շուտ տեղի ունեցած իրադարձույթւնների և գույքային իրավունքների պաշտպանության մասին էր խոսքը:Դատարանը այդ հայցի վարույթ ընդունելը մերժել է ,բայց նախապայմանը դրել է Եվրոպական կոնվենցիայով սահմանված,որ անհրաժեշտ է Թուրքիայի ներպետական միջոցների սպառման արդյունքում միայն ներկայացնել հայց:Վնաս չի տալու այս գործընթացին,ես նախ ողջունել եմ Կաթողիկոսի նախաձեռնությունը և վստահ եմ,որ մենք զուգահեռ,երբ այդ խնդիրը,պրոցեսը տանենք ,նորից կանդրադառնանք այս հարցին:

-Չեք համարո՞ւմ,որ այս հարցը փակված է:

-Իհարկե փակված չէ,ոչ միայն փակված չէ,այլ նաև որոշակի հիմք կարող է դառնալ՝անկախ նրանից ,որ հայցը մերժվել է: Հայցը մերժվել է ոչ թե ընդմիշտ ,այլ նախապաման է դրվել,որ դեպքում միայն այդ հայցը նորից կարող է ներկայացվել:

-Ե՞րբ եք պատրաստվում սկսեց գործընթացը:

-1-2 ամսվա ընթացքում կազմակերպչականը կավարտեմ ու կանցնեմ երկրորդ փուլին:

-Մշտապես եղել է այն պնդումը ,որ նախկին իշխանությունների և մասամբ այս իշխանությունների ժամանակ ցեղասպանության հանգամանքը օգտագործելով բերել կապել արցախյան հիմնախնդրի հետ :Դուք այդ կապը տեսնու՞մ եք:

-Հիմա էլ ,նախկինում էլ ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը բավականին ակտիվ  է,որը շատ անհրաժեշտ է մեզ,բայց ես կարծում եմ,որ մենք պետք է նաև այդ ցեղասպանության զոհերի հիշատակը չֆորմալացնենք զուտ ֆորմալ գործողություններով՝այդ օրը նշելով,կամ ծաղիկ դնելով:Եթե մենք նայենք, ի թիվս այլ հանգամանքների,ցեղասպանության պատճառներից մեկը և հիմնականը կրոնն էր,հավատքը,հետևաբար ես կարծում եմ և համոզված եմ,որ մենք իրոք արդեն խորքային և բովանդակային տեսակետից հարգենք միլիոնավոր մարդկանց հիշատակը,  պետք է մեր կրոնի և եկեղեցու նկատմամբ հարգանք ունենանք:

-Արդյո՞ք այս ազգը կանգնած չէ հերթական բնաջնջման,ցեղասպանության առջև,նկատի ունենալով այն , ինչը որ ծրագրված էր Արցախի շուրջ:

-Եթե դու հիմքը, հենքը պահես,դու կարող ես կանխել նման հնարավորությունը:Եվ հակառակը՝եթե դու այդ հիմքը ,հենքը չպահեցիր, իհարկե վտանգը միշտ կա,բացի աշխարհաքաղաքական,գեոքաղաքական հարցրադրումներից,կա այդ ամենի հիմնական կորիզը,ինչի՞ համար է,ո՞րն է հիմքը:Հիմքը պետությունն է ,կրոնն է,եկեղեցին է,ընտանիքն է: Բացի քաղաքական և իրավական գործոններից,չափազանց կարևոր է ,որ այդ բարոյական արժեքների նկատմամբ խիստ հետևողական լինենք,նաև արցախյան հակամարտության կարգավորման տեսակետից:Իրավական տեսակետից խնդիրն նա է,որ կա հայատյացության դրսևորումը  անվիճելի է:Այն,որ Ադրբեջանի քաղաքականությունը,որը վարվել է տարիների ընթացքում,հանգեցրել է առավելագույնս այդ հայատյացության ձևավորմանը իրենց հասարակության մոտ ,սա է անվիճելի :Այդտեղից վտանգ է առաջանում:

-Բանակցությունների հիմքում չպետք է առանցքային տեղում սա լինի,որ դուք մղում եք մեկի հետ բերեկամության ,զիջման և այլն, մինչդեռ իրենց այսօրվա ողջ քաղաքականության ,արժեհամակարգի հիմքում դրված է հայատյացությունը, մերժումը:

-Ճիշտ է,ավելին ասեմ՝հենց Ռամիլ Սաֆարովի կողմից Գուրգեն Մարգարյանին կացնահարելը և Ռամիլ Սաֆարովին հերոսացումը ,սա հայատյացության ամենադասական դրսսևորումն էր:Այստեղ միջազգային հանրությունը լուրջ խնդիր ունի լուծելու,որովհետև մենք բոլորս պետք է տեսնենք,թե այդ հերոսացված մարդասպանի նկատմամբ միջազգային հանրությունը ինչ վերաբերմունք է ցուցաբերելու :Մենք Եվրոպական դատարան արդեն հայց ներկայացրել ենք,մենք որպես ՀՀ ներգրավել ենք որպես երրորդ կողմ,հիմա մենք բոլորս սպասում ենք,թե միջազգային հանրությունը ինչ ձևակերպում կտա:Այն հանգամանքը ,որ նա հերոսացվեց,արդեն չենք քննարկում մնացած հարցերը,մնացած գործերով,երբ մենք ունենք գերիներ ,հիմա Ադրբեջանում, ՙորոնց նկատմամաբ անմարդկանին վերաբերմունք է ցուցաբերվում:Սա ինքնին դրսևորում է Ադրբեջանի քաղաքական ուղղվածությունը այդ հարցի լուծմանը,որը մեխանիկորեն հանգեցնում է նրան,որ այդ հայատյացությունը շարունակվում:Հետո ինչ,որ սահմանին հիմա համեմատաբար հանգիստ է,կամ իրենց հռետորաբանության մեջ գուցե կա ինչ-որ ոչ էական ,բայց փոփոխություն՝ մեղմացում/չնայած ես այդ կարծիքի հետ համամիտ չեմ/,այս մարդկանց գործողությունները լրիվ այլ բովանդակություն են հուշում,քան նրանց քաղաքական հայտարարությունները:

-Այս ամենը մենք օգտագործե՞լ ենք բանակցային գործընթացներում:

-Միանշանակ, ես վստահ եմ ,որ օգտագործել ենք: Ցեղասպանության հանգամանքը և արցախյանը խնդիրը կապված են իրար հետ հայ ժողովրդի,ազգությամբ հայերի նկատմամաբ թշնամական վերաբեմունք ունենալու տեսակետից: 

-Այսինքն երկու ազգ այս տարածաշրջանում իրենց գոյությունը պատկերացնում են առանց այս ազգի գոյության, և 100 տարի առաջ ,և այսօր:

-Այո,բայց իրավական տեսակետից դրանք տարբեր պետություններ են :

-Ցանկության դեպքում կարելի է կապ տեսնել:

-Որևէ մեկը չի ասում,որ կապը չկա,բայց այդ կապը ոչ այնքան իրավական է,որքան բարոյական:

-Շրջափակումը իրավակա՞ն չէ:

-Եթե ասեք,որ Թուրիքան այդ շրջափակումը ուղիղ կապել է ցեղասպանության հետ,ես այդ հարցին կպատասխանեմ:

-Ուղիղ կապել է այն ազգի հետ,ում հետ սեղանի շուրջ նստած բանակցում ենք :

-Իրենց պետության շահն են պաշտպանում,մենք էլ այնպիսի ուժեղ պետություն պետք է լինենք,որ մենք էլ մեր պետության շահը պաշտպանենք:

Շարունակությունն՝այստեղ

Հարցազրույցը՝Նաիրա Բաղդասարյանի