Ֆեոդալների դեմ ուղղված բուրժուադեմոկրատական հեղափոխություն. իրականությունը շատ ավելի բարդ է, քան իրենք կարող էին պատկերացնել. Լյուդմիլա Հարությունյան

Հարցազրույց ԵՊՀ պրոֆեսոր, սոցիոլոգ Լյուդմիլա Հարությունյանի հետ /մաս 1-ին/:   _Տիկի՛ն Հարությունյան, ինչպե՞ս եք գնահատում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և նոր կառավարության քայլերը: _Այդ հարցի պատասխանը, ըստ իս, ապրիլյան դեպքերի վերլուծություն է ենթադրում: Անհրաժեշտ է սկսել Հայաստանում տեղի ունեցած ապրիլյան բեկումից, որը մարդկային շատ մեծ լիցք էր պարունակում: Բնականաբար, այն պետք է առաջացներ ակնկալիքների հզոր ալիք և նոր երանգ հաղորդեր սոցիալական բեկմանը: Բեկման առաջնորդները տեղի ունեցողը անվանեցին հեղափոխություն և հրապարակում հավաքված մեծ ակնկալիքներով մարդկանց առաջարկեցին ապագայի նոր տեսլական: _Ո՞րն է այդ տեսլականը: _Դա ազգային ժողով ներկայացված ծրագրում է ուրվագծված: Ծրագիր, որը, ցավոք, ո՛չ մամուլում, ո՛չ էլ այլ շրջանակներում լուրջ վերլուծության չենթարկվեց: _Ծրագիրն ավելի շատ քննադատվեց. նշվում էր, որ կառավարության ծրագիրը դասական իմաստով ծրագիր չէ, որովհետև չի պարունակում թվեր, փաստեր, կոնկրետ ժամկետներ: Այն ընդամենը բարի ցանկությունների ամբողջություն է՝ ասացին քննադատները:  _Հնարավոր է` ժամանակի կամ փորձի քչության պատճառով ծրագրի էությունը չլուսաբանվեց, անհրաժեշտ մեկնաբանություններ չտրվեցին: Չբացատրվեց, որ ներկայացված ծրագրի իմաստը երկրի շարժման մեջ բեկում և նոր ուղղություն մտցնելն էր: Կառավարությունը միայն ամրագրեց, որ բեկում է լինելու զարգացման նպատակների և բնույթի մեջ: Հիշեցնեմ, որ մինչ այդ Հայաստանը, ինչպես անցումային փուլում գտնվող մնացած հետխորհրդային երկրները, որդեգրել էր առաջանցիկ զարգացման տիպանմուշը: Մերթ ընդ մերդ օգտագործվում էր «արդիականացում» եզրը, սակայն իրական արդիականացմանը տանող քայլեր չէին ձեռնարկվում: Նոր կառավարությունը եկավ հիմնավորելու բեկումնային զարգացման անհրաժեշտությունը: Բնական է պահպանողական ընդդիմության կամ, որ նույնն է, նախկին իշխանության համար հենարան ծառայող քաղաքական ուժի համար բեկումնային  զարգացման գաղափարը ընդունելի չէր: ՀՀԿ-ն՝ որպես պահպանողական ընդդիմություն, այլ բան չէր կարող անել, քան պահանջել թվեր ու ժամկետներ: Այդ տրամաբանության շրջանակում էլ հնչեցին քննադատություններ. դա սովորական ավանդական ձևաչափ էր: Նախորդ ծրագրերը, որոնց մեջ եղել են և՛ թվեր, և՛ ժամկետներ, բավարար չափով չեն օգտագործել երկրի ներուժը, չեն լուծվել հրատապ խնդիրները և քաղաքացու համար արժանապատիվ կյանքի պայմաններ չեն ապահովել- հակադարձեցին նորերը: Հետայսու չի լինելու դանդաղ և ավանդական զարգացում, լինելու է բեկում: _Կառավարության ծրագրում նշվում է, որ ՀՀ քաղաքացին պետք է  երջանիկ ապրի, ինչը բազմաթիվ անգամներ շեշտվում է ծրագրում: Բայց ինչպե՞ս, այս հարցի պատասխանը չկա: _Հեղափոխականները ժողովրդի կամքով, վստահության ալիքի վրա են եկել իշխանության: Նրանք ունեն վստահության շատ բարձր քվե: _Վստահությունը բավարա՞ր է, որ մենք երջանիկ ապրենք: _Դա անհրաժեշտ է, բայց բավարար չէ: Սակայն խնդիրն այն չէ, որ պառլամենտում մեծամասնություն ունեցող ուժը թվեր է պահանջում՝ նրանք այլ բան անել չեն կարող: Խնդիրն այն է, որ իշխանության եկած հեղափոխական ուժի թիմը չի հավատում իր խոստացած բեկմանը և ըստ այդմ չի գործում: Աշխատանքի և սոցիալական ապահովության հարցերի նախարար Մանե Թանդիլյանի հրաժարականը դրա ապացույցն էր: Պատահական չէր, որ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը չընդունեց այդ հրաժարականը, որովհետև դա կնշանակեր, որ թիմը միասնական չէ, իսկ միասնականությունը թիմի հաջողության գլխավոր գրավականն է: Այդ հրաժարականը թիմի առաջին փորձությունն էր, որը բարեբախտաբար հաղթահարվեց: _Ինչպե՞ս եք գնահատում Փաշինյանի կադրային նշանակումները: _Չեմ կարող գնահատել, որովհետև շատերին չեմ ճանաչում: _Նիկոլ Փաշինյանին նաև մեղադրում են, որ իշխանության գալուց հետո մի շարք հարցերում փոխել է իր նախկին մոտեցումները. օրինակ՝ ՀԱՊԿ-ի և ԵԱՏՄ անդամակցության հարցում, կուտակայինի հարցում…. _Դրանք ոչ կոռեկտ մեկնաբանություններ են: Նիկոլ Փաշինյանը առաջ է քաշել շատ կարևոր գաղափարներ և տեր է կանգնում դրանց: Ընդ որում, նրա քայլերը շատ հետևողական են: Պետք չի կառչել նախկին ասածներից. պետք է անցյալը հստակ տարբերակել ներկայից և ապագայից: Պետք չի մարդու փեշից կախվել ու անընդհատ ասել՝ դու էսպես կամ էնպես ես ասել: Պետք չի ստիպել, որ ղեկավարը  արդարանա: Նիկոլ Փաշինյանը շատ ավելի կարևոր դեր ունի. նա առաջնորդում է, և ի պատիվ նրա՝ այդ գործը լավ է անում: Նա ունի համոզելու շատ մեծ կարողություն, և դա իրեն օգնում է: _Ո՞ւմ է համոզում՝ ժողովրդի՞ն: _Իր կողմնակիցներին. նրան իշխանության է բերել կողմնակիցների մեծ բանակը, ոչ թե ամբողջ ժողովուրդը: _Կա կանխատեսում, որ կողմնակիցների թիվը հետզհետե սկսելու է նվազել, այդ պատճառով էլ Նիկոլ Փաշինյանը շտապում է արտահերթ ընտրությունները օր առաջ անցկացնել: Դուք նման միտում տեսնո՞ւմ եք: _Իհարկե, ալիքը կարող է մարել. դա ճշմարիտ է, բացի այդ իրականությունը շատ ավելի բարդ է, քան հեղափոխականները կարող էին պատկերացնել: Ավելին՝ իրենք հիմա ավելի լավ գիտեն երկրի իրական վիճակը և կարող են հետևություն անել կոռուպցիոն բացահայտումներից: Կոռուպցիոն կծիկը քանդելու ընթացքում միայն կարելի է հասկանալ, որ ամեն ինչ ավելի վատ է, քան գիտեինք: _Ո՞ր բացահայտումը նկատի ունեք. գեներալ Մանվելի՞: _Այո՛, նաև նրա: _Ձեզ համար անսպասելի՞ էր. Դուք գազանների, զենքի կամ պահածոների մասին չգիտեի՞ք: _Անսպասելի չէր, արշալույսցի իմ բարեկամները պատմում էին այդ ամենի մասին: Բայց ես  չեմ ցանկանում խոսել ո՛չ պահածոների, ո՛չ էլ գազանների մասին. ո՞ր օլիգարխը գազան չի պահում: Ոչ մի նորություն չկա, և ընդհանրապես այդ դժբախտ մարդու մասին պետք չէ շատ խոսել: Իրականում գեներալ Մանվելը տրագիկ պերսոնաժ է, որովհետև վերջին հաշվով նա շահագործվել է իշխանության, պատերազմի, նաև մտերիմների կողմից: Նրան ստիպել են կեղտոտ գործեր անել. ասել են՝ պահակազոր պահի, միություն ստեղծի, օրենքի ուժով նրան զենք ու սնունդ են տվել և հրահանգ են տվել, որ ծառայի իշխանությանը: Այդ ծառայության դիմաց Մանվելն ստացել է ամեն ինչ՝ բառի ամենալայն իմաստով. թույլ են տվել, որ նա դառնա Էջմիածնի ֆեոդալը ու մոնստրը: Իհարկե, այս դեպքում կա նաև անձի ու անձնական հատկանիշների հանգամանքը, որը նրան դարձրել է հետամնաց ֆեոդալ, բայց հիշենք, որ իր ձեռքերով կատարվել են բազում մութ գործեր, արվել է շատ կեղտոտ աշխատանք: Այդպիսին է պատերազմի իրողությունը. պատերազմը ծնում է ոչ միայն հերոսներ, այլ նաև հրեշներ: Պարադոքսն այն է, որ Մանվելի դեպքում հրեշին իշխանությունը հերոս է կարգել: Մանվելի կերպարի բացահայտումը այս օրերին կարևոր էր այն տեսանկյունից, որ հասկանայինք, որ ապրիլյան պոռթկումը իրոք հեղափոխություն է՝ հակաֆեոդալական հեղափոխություն: _Այսինքն՝ սա դասակա՞ն հեղափոխություն է: _Այո՛, ֆեոդալների ու ճորտատիրական կարգերի դեմ ուղղված բուրժուադեմոկրատական հեղափոխություն է, ինչի կարիքը Հայաստանն ուներ վաղուց: _Այո՛, ուներ, և այդ մասին դեռևս 2008 թվականին խոսում էր Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Ի՞նչ եք կարծում, ինչու Լևոն Տեր-Պետրոսյանին չհաջողվեց:  _Չհաջողվեց, որովհետև նա եկել էր ազգային ազատագրական պայքարի ալիքի վրա, հակաֆեոդալական պայքարը իրենը չէր, չնայած որ նա հասկանում էր, որ Հայաստանին բուրժուադեմոկրատական հեղափոխություն է անհրաժեշտ: Մեր երկիրը օր առաջ պիտի հաղթահարի միջնադարը. կրիմինալ և ֆեոդալական բարքերը պետք է արմատախիլ արվեն, հակառակ պարագայում մենք չենք կարող առաջ գնալ ու հաջողել: _Հեղափոխության իրագործման մեջ ի՞նչ դերակատարում ուներ նախկին իշխանությունը և մասնավորապես Սերժ Սարգսյանը, որը անարյուն հեռացավ: Դուք սպասո՞ւմ էիք, որ ինքն այդ կերպ կհեռանա: _Սպասում էի. ինքն ուրիշ կերպ չէր գնա: Ես Ձեզ հետ զրույցներում ասել եմ՝ Սերժ Սարգսյանը փափուկ ավտորիտարիզմի  ներկայացուցիչ է: Փափուկ ավտորիտարիզմից դեպի ժողովրդավարություն մեկ քայլ է: _Այդ դեպքում ինչո՞ւ այդ քայլը ինքը չարեց: _Իրականում ինքը պիտի աներ, բայց չէր կարող իշխանության  օրինական ու խաղաղ փոխանցման ինստիտուտի բացակայության պատճառով: Պարբերաբար կեղծվող ընտրությունների ժամանակ Սերժ Սարգսյանը հենվում էր ֆեոդալների ու կրիմինալի վրա: Ինքն այդ տարրերին, առաջին հերթին օլիգարխներին էր պարտք՝ իշխանություն պահելու համար, և չէր կարող նրանց դեմ ելնել: Այստեղ մի ուրիշ խնդիր ևս կա, մենք ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն ռեժիմով ապրող երկիր ենք: _Մենք հիմա էլ ենք գտնվում ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն ռեժիմում. դա ի՞նչ կապ ունի հեղափոխության հետ: Այն կապն ունի,  որ պատերազմն այլևս մեզ համար ֆունկցիոնալ չէ: Մենք հիմա պաշտպանական պատերազմ ենք մղում. ընդամենը պաշտպանում ենք մեզ և Արցախը. այն մեր ներքին խնդիրների լուծմանը  չի ծառայում: Հասարակությունը  հասկացել է՝ առանց հապաղելու ինքը  պետք է լուծի իր խնդիրները: Ղարաբաղյան պատերազմը ֆունկցիոնալ է ռուսների  համար, որովհետև նրանք դրա միջոցով հարցեր են լուծում, զենք են վաճառում