Նախագահը այլ ելք չունի. սա հրամայական է. Լյուդմիլա Հարությունյան

Mar 12, 2018 Comments Off on Նախագահը այլ ելք չունի. սա հրամայական է. Լյուդմիլա Հարությունյան

Հարցազրույց ԵՊՀ պրոֆեսոր, սոցիոլոգ Լյուդմիլա Հարությունյանի հետ. մաս 1-ին:

-Տիկի’ն Հարությունյան,  Հայաստանն այսօր գտնվում է պետական  և հասարակական համակարգի փոփոխության փուլում. անցում ենք կատարում նոր սահմանադրության: Արդեն ընտրել ենք նոր նախագահ, բարձրագույն դատական խորհրդի անդամներին են ընտրել, շուտով նոր խորհրդարանական պետության վարչապետ ենք ընտրելու…. Այդ բոլոր փոփոխությունները ո՞ւր են տանում մեզ` որպես պետություն և հասարակություն:

-Սա ոչ միայն կառավարման ինստիտուտի փոփոխման, այլև ինստիտուցիոնալ նոր հավասարակշռության ստեղծման գործընթաց  է: Ամբողջությամբ նորոգվում է նախագահի ինստիտուտը, միաժամանակ ստեղծվում է հնարավորություն, որ մյուս ինստիտուտները` օրենսդիրը, դատականը, գործադիրը հավասարակշռվեն նոր մակարդակի վրա:

-Անկախության շրջանում առաջին անգամ մենք նախագահ ընտրեցինք` առանց այլընտրանքային թեկնածուի, դա դրակա՞ն էր:

Հարցերն ու խնդիրները պետք չէ անձնավորել: Ամենակարևորը ինստիտուտների փոփոխությունն է`մինչև դա չհասկանանք, մնացածը չենք հասկանա: Իշխանության բուրգի գագաթն է վերանում և ինստիտուցիոնալ նոր հավասարակշռություն է ստեղծվում:

-Ինչպե՞ս է վերանում. ուժեղ նախագահի փոխարեն` ունենում ենք ուժեղ վարչապետ: Այն իրավասությունները, որ նախկինում  ուներ նախագահը, համարյա ամբողջությամբ փոխանցվում է վարչապետին:  Բուրգի առումով ո՞րն է տարբերությունը:

Այդպես չէ. Նախագահի լիազորություններն իրականում ավելացել են, պարզապես փոխվել է նրա դերը: Նախկինում նախագահը գործադիր իշխանության մաս էր, հիմա նախագահը կանգնած է գործադիր իշխանությունից վերև և Սահմանադրության երաշխավորն է:

-Սահմանադրության երաշխավորն է, բայց չունի լծակներ:

Ըստ Սահմանադրության` Նախագահը ունի շատ ազդու լծակներ. նա հնարավորություն ունի դիմել իշխանության բոլոր թևերին` կառավարությանը, պառլամենտին, ունի հրամանագրեր արձակելու հնարավորություն, Սահմանադրական դատարանին դիմելու իրավասություն: Այսինքն` այն թյուր կարծիքը, որ նախագահի լծակները պակասել են, հիմնավոր չէ: Իրականում նախագահի իրավասություններն ավելացել են, պարզապես փոխվել են ֆունկցիաները: Բերեմ Գերմանիայի օրինակը, որը շատ լավ օրինակ է:  Վերջերս Գերմանիայի նախագահ  Ֆրանկ-Վալտեր Շտայնմայերը, օգտագործելով իր լծակները, փրկեց երկիրը քաղաքական ճգնաժամից: Նույնը մեզ մոտ կարող է լինել:

Նոր նախագահը դառնում է Սահմանադրության և ինքնիշխանության  երաշխավորը. սա ամենակարևոր ֆունկցիան է, որ տրված է նրան: Նախկինում նման բան չկար` նախագահը չէր երաշխավորում սահմանադրության կատարումը:

-Բայց դրանք սոսկ բառեր են. օրինակ` Սահմանադրության մեջ գրված է, որ Հայաստանը սոցիալական պետություն է: Հայաստանում բնակչության 30 տոկոսը աղքատ է: Նախագահը` որպես Սահմանադրության երաշխավոր, ի՞նչ կարող է անել աղքատության նվազեցման համար:

-Նա պիտի դառնա սոցիալական պետության կայացման երաշխավորը: Ի տարբերություն Ձեզ` ես հավատում եմ ինստիտուցիոնալ փոփոխություններին: Աշխարհի որևէ երկրում, նույնիսկ այնպիսի երկրում, ինչպիսին Հայաստանն է, չի կարող իրավիճակ փոխվել, եթե ինստիտուտները չեն փոխվում:

-Դուք հավատո՞ւմ ենք նույն դեմքերով ինստիտուցիոնալ փոփոխությանը. երբ չեն փոխվում անձերը, քաղաքական մեծամասնությունը, ինստիտուտները ինչպե՞ս են փոխվելու:

_Այո’, հավատում եմ. երբ ինստիտուտը փոխվի, դերակատարը պարտավոր կլինի ենթարկվել ինստիտուտին, որովհետև այդ ինստիտուտ կոչվածը ոչ այլ ինչ է, քան օրենքների, կանոնների և դերերի ամբողջություն: Ինստիտուտն է թելադրում անձերի դերը. ո՞վ կլինի այդ դերում` մեծ նշանակություն չունի, որովհետև դերակատարը պետք է ենթարկվի ինստիտուտի պահանջներին, նոր ամրագրված  կարգերին։

-Բայց կա նաև հակառակ տեսակետը. գործող նախագահ Սերժ Սարգսյանը փոխեց ինստիտուտը` հրաժարվեց նախագահի հզոր ինստիտուտից, ստեղծեց ուժեղ վարչապետի ինստիտուտ, որպեսզի իշխանությունը պահի իր ձեռքում: Այսինքն` դերակատարը ոչ թե ենթարկվեց ինստիտուտին, այլ փոխեց այն… Ի՞նչ կասեք այս մասին:

Իսկ հասարակությունը դրանում չի մասնակցե՞լ։ Ձեր կարծիքով` Հայաստանում հասարակություն չկա՞, միակ դերակատարը Սերժ Սարգսյա՞նն է…

_Քաղաքական մեծամասնության ներկայացուցիչները հայտարարում են, որ Սերժ Սարգսյանը միակ անփոխարինելի առաջնորդն է, և նրանից լավ վարչապետի թեկնածու չկա: Ձեր կարծիքով` ՀՀԿ-ն ո՞ւմ թեկնածությունն է առաջադրելու:

_Դուք այդ հարցը պետք է ուղղեք ոչ թե ինձ, այլ ՀՀԿ-ին: Դա իրենց քաղաքական թիմի որոշելիք հարցն է:

_Իրենք էլ են ասում, որ քաղաքական թիմը ինչպես որ որոշի, այնպես էլ կլինի: Բայց հաշվի առնելով հայաստանյան իրավիճակը` վարչապետի պաշտոնում առաջադրումը քաղաքական թիմի՞, թե՞ լիդերի որոշմամբ է տեղի ունենալու:

_Հասկանում եմ` ինչ եք ասում. Ձեր ասածը ոչ ֆորմալ ինստիտուտների և հարաբերությունների մասին է: Բայց այդ հարցի հասցեատերը նույնպես ես չեմ: Դուք այդ հարցով դիմեք իրենց. դա իրենց պատասխանատվության դաշտում գտնվող հարց է: Ըստ իս` այն, ինչ այսօր կատարվում է Հայաստանում, փոխադարձ կոմպրոմիսների արդյունք է: Նաև հասարակության գործունեության արդյունք։

_Օրինակ

_Հայ-թուրքական արձանագրություններից հրաժարելը: Դա կոմպրոմիսի արդյունք էր:

_Կոմպրոմիս  էր Դաշնակցությա՞նը:

_Այո’, կոմպրոմիս էր, բայց ոչ ոք սա այդպես չընկալեց: Նույն կերպ, երբ ժամանակին այդ արձանագրությունները  բերվեցին օրակարգ, դա խիզախություն էր կամ էլ գոնե ավանդույթին դեմ գնալու համարձակություն (չնայած նման մտայնություն ուներ էր նաև Տեր-Պետրոսյանը): Ես և’ արձանագրությունների ստորագրումը , և’ դրանցից հրաժարվելը  բարձր եմ գնահատում: Այժմ կատարվում է ավելի կարևոր գործընթաց, որը կբերի սոցիալական ինստիտուտների արդիականացման և նրանց միջև նոր հավասարակշռության հաստատման: Ինչքան էլ պնդեք, որ փոփոխությունները անձնական սուբյեկտիվ դրդապատճառներով են արվել, միևնույնն է, համաձայնեք, որ ինստիտուտները կփոխվեն, և դա կթելադրի դերակատարներից նոր գործելաոճ: Իրավիճակը կախված է նաև քաղաքական ուժերի և հասարակության պահվածքից։ Այն, ինչի ականատեսն ենք, վկայում է, որ ինչպես միշտ, մեզանում խանգարում են նոր ինստիտուտների կայացմանը: Համաձայնե’ք, որ դա հեռատես և արդյունավետ գործելաոճ չէ:

-Ներողություն, եթե Հայաստանի նոր նախագահը չի կարողանում հստակ և համոզիչ փաստարկներ ներկայացնել, որ համապատասխանում է Սահմանադրությամբ նախատեսված ՀՀ քաղաքացիության պահանջներին, և նրա վրա ակամայից տարածվում է ոչ լեգիտիմության պիտակը, ո՞վ է դրա համար մեղավոր: Այս մասին խոսել չի՞ կարելի:

_Իհա’րկե կարելի է և պետք է, քանի խնդիրը կա: Բայց ես խոսում եմ խնդրի լուծման ձևի և կարգի մասին։ Ավելի ճիշտ չէ՞ր լինի, որ  «Ելք»-ը, մասնավորապես Նիկոլ Փաշինյանը, խորհրդարանում ճառ ասելու փոխարեն, դիմեր Սահմանադրական դատարան, եթե կասկածներ ուներ Արմեն Սարգսյանի քաղաքացիության համապատասխանության հետ կապված: Կոնֆլիկտը պետք է լուծվեր Սահմանադրական դատարանում, «Ելք»-ը պիտի դիմեր Սահմանադրական դատարան` սա կօգներ նաև իրեն` որպես քաղաքական ուժ կայանալու:

_Իսկ Դուք կասկածներ ունե՞ք, որ ՍԴ-ն կորոշեր, որ ամեն ինչ կարգին է:

_ Կարծում եմ, որ ՍԴ-ն կտար խելամիտ մեկնաբանություն. համենայն դեպս, հարցը կքննարկվեր, և մենք կունենայինք ՍԴ -«Ելք» խորհրդարանական խմբակցություն ինստիտուցիոնալ վեճ, ինչը  ժողովրդավարական մշակույթի բաղադրիչ է: Բայց հաղթեց պոպուլիզմը: Չի կարելի ոչ լեգիտիմ հռչակել նոր նախագահին. դա շատ վտանգավոր և կործանարար միտում է:

Իհարկե, Սահմանադրական դատարանը այն ձևով, ինչ ձևով որ գործել է, այլևս չի կարող գործել: Նա պիտի դուրս գա ամեն ինչ լղոզելու և կոծկելու իր դերից և պետք է հետևի Սահմանադրության կատարմանը: ՍԴ-ն կոնֆլիկտներ լուծող ինստիտուտ  է` բայց ճշմարտության բացահայտման ճանապարհով: ՍԴ-ն ունի միայն մեկ սուրբ ճշմարտություն` Սահմանադրությունը, և ՍԴ-ի տված լուծումները չեն կարող լինել հօգուտ մի կողմի: Ցավոք սրտի, առ այսօր ՍԴ-ի տված բոլոր լուծումները եղել են հօգուտ իշխանությանը: ՍԴ-ի դերը պետք է մեծանա, և նա պետք է վերանայի իր դերը  ու իր որոշումներով վերականգնի վստահությունը իր նկատմամբ: Ի դեպ, ՍԴ-ի բարեփոխումը գալիք ինստիտուցիոնալ փոփոխությունների մասն է կազմում։

 

Հարցազրույցը` Կարինե Սարիբեկյանի

Հարցազրույցի 2-րդ մասը՝ hayeli.am-ում

 

 

 

Գլխավոր Թողարկում, Լուրեր, Հարցազրույց
Մեկնաբանությունները փակ են: