«Հրեաները մեր տեղը լավ գիտեն» . Ռուբեն Սաֆրաստյան

Jan 23, 2018 Comments Off on «Հրեաները մեր տեղը լավ գիտեն» . Ռուբեն Սաֆրաստյան

Ներկայացնում ենք Հայելու առաջ հաղորդաշարի հեղինակ Անժելա Թովմասյանի հարցազրույցը Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռուբեն Սաֆրաստյանի հետ:

Ա.Թ. –            Ռամիլ Սաֆարովը փոխգնդապետի կոչում ստացավ: Այս երևույթը կխնդրեի գնահատել. սա մեր ամոթն է, պարտությունն է, թե՞ այստեղ կա մի այլ իրողություն, ինչի մասին մենք կամ պետք է լռենք, կամ խոսենք:

Ռ.Ս. – Իմ կարծիքով դա Ադրբեջանի ամոթն է, Ադրբեջանի խայտառակությունն է: Դա մեծագույն վնաս է հասցնում Ադրբեջանին որպես պետականության, և որքան էլ որ դա ցավալի է, ադրբեջանական հասարակությանը, որը իշխանությունների այս քայլն ընդունում և գովաբանում է:

Ա.Թ. – Իսկ այն մոտեցու՞մը, որ սա մեր պարտությունն է, և ինչու ոչ, այստեղ նաև վիրավորանք կա, որովհետև մենք այնուամենայնիվ չկարողացանք հարցին համարժեք պատասխան տալ, թե՞ այս դեպում դա Եվրոպայի բեռն ու խնդիրն էր:

Ռ.Ս. – Այն արարքը, որ իրականացրել էր Սաֆարովը և այն մոտեցումը, այն խանդավառությունը, որ դա առաջացրեց Ադրբեջանում, դա իրենց խնդիրն է: Դա ցավոք սրտի խոսում է մեր հարևան ժողովրդի բարոյահոգեբանական հատկությունների մասին, Ես համաձայն չեմ այն տեսակետի հետ, որ մենք չկարողացանք հակադարձել դրան: Մեր հասարակությունը և պետական շրջանակները կարծում եմ ադեկվատ դիրքորոշում ունեցան և նշեցին, բացահայտեցին, որ այդ արարքը մարդկային, քաղաքակրթական որևիցե շրջանակներից դուրս է:

Ա.Թ. – Այսինքն` մենք նրանց պետք է ընկալենք որպես մարդակերներ, բայց մյուս կողմից էլ չենք կարող հանգիստ հետևել, որովհետև մեր հարևանն է:

Ռ.Ս. – Մենք չենք կարող նրանց դարձնել ոչ մարդակեր: Այն նվաճումները, հաջողությունները, որ ունենք, որ կարողացանք Արցախի ժողովրդին օգնել, և Արցախը հիմա ընթանում է ազատ, ինքնուրույն զարգացման և պետականաշինության ճանապարհով, դա մեր հաղթանակն է:

Ա.Թ. – Երբ այսպիսի իրողություն է տեղի ունենում, կարծում եք արդիակա՞ն է հիշել Ռոբերտ Քոչարյանի այն խոսքերը, երբ ասաց, որ մենք անհամատեղելի ենք:

Ռ.Ս. – Հայտարարությունն արտահայտում է այն իրողությունը, որ ցավոք սրտի կա: Փաստորեն Սաֆարովը դրա արտահայտումն է որպես երևույթ: Բայց մյուս կողմից մենք ստիպված ենք բանակցային գործընթացի մեջ մտնել Ադրբեջանի հետ: Ես հույս ունեմ, որ այն քաղաքականությունը, որ վարում է Ադրբեջանի ներկայիս ղեկավարությունը և տանում է Ադրբեջանի ժողովրդին դեպի անդունդ ոչ միայն բարոյական առումով, այլև քաղաքական, որովհետև դա տանում է Ադրբեջանին դեպի մեկուսացում, վերջիվերջո ադեկվատ պատասխան կգտնի հենց Ադրբեջանի հասարակության կողմից, և ստիպված կլինի Ադրբեջանի ղեկավարությունը կամ նոր ղեկավարությունը ավելի համահունչ քաղաքականություն ընտրել իր հարևանների նկատմամբ, մասնավորապես Արցախի նկատմամբ, Հայաստանի նկատմամբ: Ես կարծում եմ, երբ տեսնենք, որ այնտեղ ավելի քաղաքակիրթ մոտեցում է ձևավորվել ընդհանրապես հարևանների նկատմամբ, ընդհանրապես խաղաղության, պատերազմի երևույթների նկատմամբ, այդ ժամանակ կարող ենք ասել, որ այդ արտահայտությունը չի համապատասխանում իրականությանը:

Ա.Թ. – Անդրադառնանք Մերձավար Արևելքին: Ձեր տպավորությամբ աշխարհը մի՞շտ է այսպիսի արագ պրոցեսների, գործընթացների մեջ, թե՞ 21-րդ դարը թելադրում է գերաարագ զարգացումներ:

Ռ.Ս. – Ըստ որոշ մեկնաբանների, վերլուծաբանների, տեսաբանների` զարգացումներն աշխարհում ավելի արագ են սկսել տեղի ունենալ՝ պայմանավորված է այն համակարգերի կառուցվածքով, որոնք տվյալ պահին գերիշխող են: Այժմյան համակարգերը, որ կան աշխարհում, դա վերաբերում է հասարակական, գաղափարական, տնտեսական, քաղաքական և այլն համակարգերին, շատ արագ են իրենք իրենց միջից փոփոխվում և շատ արագ են արձագանքում այն նոր մարտահրավերներին, որ լինում են: Դա պայմանավորված է նաև տեխնոլոգիաների զարգացմամբ: Եթե առաջ ինչ-որ բան տեղի էր ունենում աշխարհի մի ծայրում, մինչև մյուս ծայրը լուրը հասներ, կարող էին ամիսներ անցներ: Այժմ վայրկյանների ընթացքում է ամեն ինչ հայտնի դառնում: Սա ակնհայտ է: Դրա համար և կյանքի ռիթմն է արագանում, և արագանում են իրադարձությունները: Համացանցը նոր իրողություն է ստեղծում աշխարհում, վիրտուալ իրողություն, որտեղ իրադրությունը կարող է շատ ավելի արագ փոխվել, քան տեղի է ունենում բուն «հողի» վրա, բուն տարածքում, և դա ազդում է այն իրադրության վրա, որ կա «հողի» վրա: Այսինքն մի բան տեղի է ունենում, արձագանք է ստանում վիրտուալ աշխարհում և վերադառնում է «իրական իրականություն», և դա ազդում է և իրականությունն ավելի  արագացնում է: Այսպիսի բարդ ժամանակներ ենք ապրում:

Ա.Թ. – Մարգարիտա Սիմոնյանի ղեկավարությամբ Russia today-ը 10 տարում դառնում է թիվ մեկն այն առումով, որ youtube-ում ամենափնտրվածն էր, և մի քանի երկրներ պայքար են սկսում նրա դեմ և արգելանք դնում: Ինչ եք կարծում, դա ինչի՞ արդյունք էր, ինչպե՞ս կարողացավ հաջողել և գերազանցել մեծ ավանդույթներ ունեցող CNN, BBC հեռուստաընկերություններին:

Ռ.Ս. – Իմ կարծիքով նրանք կարողացան գտնել մի բանալի, որը հնարավորություն տվեց հասնել այդ հաջողությանը: Russia today-ը երկընտրանք է առաջարկում այն միտումներին, որոնք գերիշխող են արևմտյան մասմեդիայում: Այսինքն, մի նոր հայացք է ներկայացնում: Բայց երկրորդ հանգամանքն էլ կա՝ արվում է դա տեխնիկապես շատ բարձր մակարդակով: Եթե այդ նույն բաները, ինչ ասում էին նրանք, հաղորդավարները ասեին ռուսական ակցենտով, կամ ռուսական, ոչ արևմտյան աշխարհին հատուկ խոսելաձևով, այն ազդեցությունը չէր ունենա: Եվ Մարգարիտա Սիմոնյանը հենց սկզբից էլ դա հիմնականը համարեց: Այն խոսքը, որ իրենք հաղորդում են, պետք է արևմտյան մասմեդիային հաղորդեն համապատասխան միջոցներով: Մի ուրիշ հանգամանք էլ կա՝ ես նայել եմ այդ հեռուստահաղորդումները տարբեր երկրներում, ինձ վրա մեծ տպավորություն չի թողնում, որովհետև մենք սովոր ենք այդ խոսքին: Դա ավելի մեծ տպավորություն է թողնում արևմտյան աշխարհում, որովհետև նրանց համար սա նոր մոտեցում է, նոր աշխարհընկալում: Նրանք ճիշտ ժամանակին, ճիշտ ձևով դա ներկայացրեցին: Եվ, իհարկե, մեծ միջոցներ են դրա հետևում:

Ա.Թ. – Իսկ այն հանգամանքը, որ երկու կողմերն էլ արգելափակեցին:

Ռ.Ս. – Այդ, իհարկե, բացասական երևույթ է: Մինչև հիմա մենք դա չենք տեսել, որ ետսառըպատերազմյան շրջանում պետական մակարդակով նման բան տեղի ունենա: Սա ցավալի երևույթ է, որովհետև մենք սովորել ենք, որ Սառը պատերազմից հետո զանգվածային լրատվական միջոցները աշխարհով մեկ ազատ են գործում, մանավանդ համացանցի գոյության պայմաններում: Հիմա մենք տեսնում ենք, որ սահմանափակումները պետական մակարդակով են տեղի ունենում և այն էլ ինչ երկրների կողմից, և մյուս կողմից մենք տեսնում ենք, որ փորձեր են արվում սահմանափակել համացանցը: Սա վտանգավոր միտում է: Պետք է սպասել, որ սա կշարունակվի: Այն լրատվական դաշտը, որ գոյություն ունի, սկսել է ընկալվել որպես միջոց, որը կարող է օգտագործվել այսպես կոչված համացանցային պատերազմներում, ինֆորմացիոն պատերազմներում: Դա վտանգ է ընկալվում պետությունների կողմից: Սա վատ հետևանքների կարող է բերել:

Ա.Թ. – Գանք երեք օրում տեղի ունեցած իրադարձություններին: Մեկ օրում՝ մեկ ու կես օրում Սիրիա, Եգիպտոս, Թուրքիա, նույն օրերին Թրամփի հայտարարությունները: Ոմանք դա համարեցին պատահական, ոմանք շտապեցին այն որակել որպես ապսուրդ՝ այնպիսի համակարգված երկրում, ինչպիսին Ամերիկան է, չի կարող այդպես պատահական հայտարարություն լինել, իրենց վարչապետը սկսեց եվրոպական երկրներ այցելել, Թուրքիան էլ շտապեց ամեն ինչ հավաքել իր շուրջ` 48 երկիր և այլն: Ի՞նչ փոխշղթայի մեջ է այս ողջ զարգացումները:

Ռ.Ս. – Ես առանձնապես կապ չեմ տեսնում: Այն, ինչ որ արվեց Թրամփի կողմից, դա իհարկե մեկ օրվա, մեկ ժամվա խնդիր չէր: Դա նախապատրաստվել է, դա որոշակի քաղաքականության մաս է կազմում: Կարելի է գնահատականներ տալ` ճիշտ է, սխալ է, ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ, բայց դա նրա քաղաքականության մի մասն է կազմում: Այն, ինչ որ արվեց Ռուսաստանի կողմից, նույնպես սպասելի էր, որովհետև սա երրորդ անգամն էր, որ Ռուսաստանը պաշտոնապես հայտարարեց, որ զորքերը սկսում է դուրս բերել, և դա արեց: Առաջին երկու անգամները, որ 2016 թվականից էին ասում, հետևանքներ չունեցան: Իսկ Թուրքիայի գործողություններն էլ միանգամայն բացատրելի են, հասկանալիեն՝ եթե հաշվի առնենք  Էրդողանի քաղաքականությունը, անձը, Թուրքիայի փորձերը իսլամական աշխարհում իր հեղինակությունը բարձրացնելու: Այդ երեքն էլ համընկան:

Ա.Թ. – Գանք Իսրայելին: Ինչն էր ուշագրավ, որ վերջին շրջանում հարաբերություններ, որպես այդպիսին, չկար Հայաստանի հետ, կամ այն կարելի է բնութագրել՝ սառը հարաբերություններ, դրան գումարած իրենց ակտիվ զենքի վաճառքը Ադրբեջանին: Սակայն ինչ-որ շարժ նկատվեց: Սրա մեջ ինչ-որ կապ տեսնու՞մ եք, որ իրենք նախապատրաստում էին մեզ, նկատի ունենալով, որ մենք Երուսաղեմում ունենք մեծ հարստություն, եթե հայտարարեն, կարող է կոշտ կամ կոպիտ հայտարարություններ մեր կողմից լինել: Դրանո՞վ էր պայմանավորված, թե՞ դուք հավատում եք, որ ուզում են Հայաստանի հետ ինչ-որ նոր հարաբերությունների հիմք դնել:

Ռ.Ս. – Ոչ մի կապ չունի այն իրողության հետ, որ Երուսաղեմում մեր ժողովուրդն ունի իր դիրքերը, բացարձակ կապ չունի Իսրայելի քաղաքականության այս որոշակի փոփոխության հետ: Ես նույնիսկ չէի ասեի որոշակի փոփոխություն: Սա որոշակի ակտիվություն է, պետք է սպասենք, որ տեսնենք՝ քաղաքականությունը կփոխվի, թե ոչ: Բավականին դիստանցիա կպահեն նրանք հարաբերություններում: Մի բան կասեմ, որ Իսրայելի տարբեր ներկայացուցիչների հետ իմ անձնական հանդիպումներից եմ այդ եզրակացությանը եկել՝ նրանք լավ գիտեն, որ մեր տարածաշրջանում՝ Հարավային Կովկասում, հայ ժողովուրդը, Հայաստանը, հայկական  քաղաքակրթությունը ամենադինամիկ և ամենալավ հեռանկարներ ունեցողն է: Եվ նրանց քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում զգալի չափով պայմանավորված էր այդ հանգամանքով: Նրանք փորձում էին Ադրբեջանի միջոցով, իհարկե լուծելով խնդիրները կապված Իրանի հետ, սահմանափակել Հայաստանի հնարավորությունները, որովհետև չէին ուզում, որ Հարավային Կովկասում մի երկիր առաջանա, որը կարող է իրենց համար…

Ա.Թ. – Նկատառաումները կխնդրեի բացել:

Ռ.Ս. –Հազարամյակների փորձը հաշվի առնելով, հաշվի առնելով այն, ինչ մենք տեսանք, թե մեր ժողովուրդը ինչ փորձությունների միջով անցավ, բայց ներկայումս կա և ունի պետություն: Նրանք էլ նմանատաիպ փորձառություն ունեն և դրա համար շատ լավ են հասկանում, թե ինչ մեծ ջանքեր է պահանջվել, որ մենք հասել ենք այս մակարդակին, իրենք՝ իրենց չափով, մենք`մեր, մենք մեր բարդ տարածաշրջանում, իրենք էլ իրենց բարդ տարածաշրջանում: Դա մեկ: Եվ երկրորդը, գիտեք մի հանգամանք կա, որ որոշակի ազդեցություն է ունենում. Իսրայելը որպես պետություն կայացավ մի տարածաշրջանում, որտեղ ինքը մեկուսացած էր, բայց կարողացավ հաստատել ինքն իրեն: Եվ նրանք հետաքրքրությամբ հետևում են Հայաստանի փորձառությանը, ինչպես է Հայաստանն այդ ճանապարհն անցնում` փորձությունների ճանապարհը: Եվ հավանական է, նրանք եկել են եզրակացության, որ որոշակի առումով մենք ամենադժվար փուլը հաղթահարել ենք, դրա համար կարելի է արդեն Հայաստանին մի քիչ ավելի շատ ուշադրություն հատկացնել:

Ա.Թ. – Բայց մտավախություն կամ հարց ունենալով, որ տարածաշրջանում Հայաստանը կարող է կարևոր երկիր դառնալ: Այդ իմաստով իրենք անհանգստություն ունեն, թե՞ հետաքրքրություն:

Ռ.Ս. – Հետաքրքություն, անհանգստություն: Համաշխարհային քաղաքականության մեջ ոչ մեկը ոչ մեկի առանձնապես չի սիրում: Շատ կարևոր է, որ այն մյուսը, որի հետ դու գործ ունես, եթե քեզնից մոտ է, հեռու  կամ քեզ հետ որոշակի առնչություն ունի, նա այնպիսին լինի, որ քեզ վտանգ չսպառնա` քո որոշակի ոլորտներին, քո գործունեությանը, որ շատ առաջ չընկնի և այլն. Ես կարծում եմ այդ ձևի, մի տեսակ խանդի նման հետաքրքրություն կա:

Ա.Թ. – Մեր տեղը շատ լավ գիտեն, մեզ շատ լավ գնահատում են, գիտեն այս ազգը ինչ ճանապարհ է անցել, ինչպիսին է, բայց մի կարծիք էլ կա, հենց մեր միջից, որ պետք չի մեզ գերագնահատել և համարել, որ հրեանաերը մեզանով հիացած կամ հետաքրքված են:

Ռ.Ս. – Լավ է, որ մենք մեր նկատմամբ ինքնաքննադատաբար ենք մոտենում, բայց նաև չպետք է մոռանալ, որ այն, ինչ-որ մենք անցել ենք, մեր հայկական քաղաքակրթությունը, և կարողացել ենք մեր ինքնությունը պահպանել, դա նվաճում է:

Ա.Թ. – Բայց մենք նաև տարբեր ենք: Մենք ազատագրել ենք և անընդհատ խոսում ենք բանակցություններում փոխանակման, հանձնման մասին, իսկ հրեաների քաղաքականությունը շատ կտրուկ է, կամաց – կամաց գրավում են, հաստատվում, ասում են՝ սա իրողություն է, եկեք այս իրողությունն ընդունեք և այս խաղաղության վրա հաստատվեք: Այսինքն, մեր մոտեցումները բավականին տարբեր են:

Ռ.Ս. – Իհարկե: Չի կարող տարբեր չլինել, որովհետև Իսրայելը մի պետություն է, որն ունի միջուկային զենք, ԱՄՆ նման դաշնակից:

Ա.Թ. – Զենքի ակտիվ վաճառքը պայմանավարված է ֆինանասական մեծ հետաքրքություններով, թե՞ այլ հետաքրքրություններ էլ կան Ադրբեջանի…:

Ռ.Ս. – Ադրբեջանի առումով իհարկե կարևոր նշանակություն ունի Իրանի հանգամանքը: Իսրայելը Իրանը դիտարկում է որպես անմիջական վտանգ իր համար: Ադրբեջանը Իրանին հարևան պետություն է, որը բավական մեծ սահման ունի Իրանի հետ՝ և ցամաքային և ծովային: Նրա համար հետաքրքրություն է ներկայացնում, և նա հետաքրքված է, որ այդ պետությունը կապի իր հետ՝ զենք վաճառելով և եթե անհրաժեշտություն լինի, օգտագործի այդ համգամանքը` որոշակի ակցիաներ Իրանի դեմ կազմակերպելով:

Ա.Թ. – Բայց այն հանգամանքը, որ Հայաստանի կողմից հայտարարություններ է հնչում, առանձնապես չի՞ անհանգստացնում իրենց:

Ռ.Ս. – Զենքի վաճառքը, ըստ էության, մասնավոր ընկերություններ են կազմակերպում, բայց Իսրայելն այնպիսի պետություն է, որի համապատասխան մարմինները դա վերահսկում են: Նրանք վերջին շրջանում որոշակի սահմանափակումներ դրեցին այդ զենքի վաճառքի վրա՝ կապված այն հանգամանքի հետ, որ խախտել էին որոշակի կանոններ, որ հաստատվել է հենց Իսրայելի կողմից: Այնպես որ, սա նաև պետք է համարել որոշակի մեսսիջ, որ սահմանը պետք է չանցնել զենքի վաճառքում: Մի հանգամանք էլ կա. փաստորեն Ադրբեջանին վաճառելով զենք` Իսրայելն այնպիսի իրադրություն է ստեղծում, որ Հայաստանը ստիպված է Ռուսաստանից զենք ավելի շատ գնել: Ես չեմ կարծում, որ Իսրայելի վերլուծաբաններին դա դուր գա:

Ա.Թ. – Իսկ հնարավո՞ր է Իսրայելի, և Ռուսաստանի միջև լինի գաղտնի բանակցություններ զենքի վաճառքի վերաբերյալ, պայմանավորվածություն:

Ռ.Ս. – Ժամանակակից Դաշնային Ռուսաստանը Խորհրդային Միություն չէ և Իսրայելի հետ հարաբերությունները փորձում է հնարավորինս, եթե ոչ բարեկամանական, գոնե փոխըմբռնման մակարդակի վրա պահել: Դա մի կողմից: Մյուս կողմիվ, Ռուսաստանն ու Իսրայելն ունեն շատ խնդիրներ Մերձավոր Արևելքում, և չեմ կարծում այդ աստիճանի համագործակցություն լինի:

Ա.Թ. – Դուք որոշակի վտանգ չե՞ք տեսնում Երուսաղեմում մեր կալվածքների հետ կապված, քանի որ հրեաները դանդաղ գրավել գիտեն:

Ռ.Ս. Որքանով որ ես հասկանում եմ, այո, պրոցեսը գնում է: Պետք է Երուսաղեմի մեր համայնքի ղեկավարները կարողանան դրա դեմ պայքարել:

Ա.Թ. – Երբ Թրամփը հայտարարեց դրա մասին, վտանգն ավելի սրվում է, թե՞ առանձնապես ոչինչ չի փոխվում:

Ռ.Ս. – Չի փոխվում: Մենք պետք է կարողանանք ինչ-որ ունենք պահենք, և եթե Հայաստանը կարողանա հնարավորություն գտնել օժանդակելու, օգնելու մեր հայրենակիցներին Երուսաղեմում որպես պետականություն, որպես պետություն, մենք պետք է դա անենք:

Ա.Թ. – Մի տեսակետ կա, որ պետք է հնարավորություն գտնել այդ հարստությունը բերել Հայաստան: Դուք համաձա՞յն եք:

Ռ.Ս. Այդպիսի աբստրակտ հարցադրումը ես կարծում եմ իմաստ չունի, որովհետև կա Սփյուռք և այդ  մեր ժողովրդի առանձնահատկությունն է, հայկական քաղաքակրթության առանձնահատկությունը: Մենք ցանցային քաղաքակրթություն ենք` Հայաստան և Սփյուռք, և եթե մենք դադարենք Սփյուռք ունենալուց, մենք չենք լինի այն, ինչ որ հիմա կանք: Մենք հնարավորություն ունենք ավելի ուժեղանալու որպես հայկական գործոն աշխարհում: Դրա համար, եթե հնարավորություն կա օգնել Սփյուռքին, որ Սփյուռքը պահպանվի որպես Սփյուռք, որպես հայկական ինքնություն: Այն հարստությունները, որ կան, այն համակարգերը, որ գործում են Սփյուռքում, Հայաստանը պետք է փորձի պահպանել: Եթե իհարկե հարցը դրվի այնպես, որ վտանգված են են, կարող են կորչել, այո, այդ ժամանակ…

Ա.Թ. – Սիրիայում վտանգը կախված է, այժմ էլ Լիբանանում: Այսինքն անհանգիստ տարածքներում են:

Ռ.Ս. – Բայց մյուս կողմից տեսնում ենք, որ մեր համայնքը մեծ կենսունակություն է ցուցաբերում: Օրինակ Սիրիայի հայ համայնքը, Հալեպը: Սկսում է կյանքը կարծես թե վերակենդանանալ: Եվ դա շատ կարևոր է:

Ա.Թ. Այդպիսի Սփյուռք ունենք, բայց համահայկական հիմնադրամի ամենամյա հավաքած դրամը շատերը ծիծաղելի են համարում: Կա անվստահություն, բայց կարելի է նաև վստահ ասել, որ կա նաև պետություն ունենալու զգացողության բացակայություն: Մեր Սփյուռքը մինչև հիմա չի գիտակցում, որ ինքը նույնչափ պատասխանատու է:

Ռ.Ս. – Ես կարծում են դրանք ավելի քաղաքական խնդիրներ են: Սփյուռքի որոշ հատվածների դուր չի գալիս Հայաստանի քաղաքականությունը` և արտաքին և ներքին: Բայց քաղաքական խնդիրներն այնպիսի խնդիրներ են, որոնք անցողիկ են: Հայաստանի Հանրապետությունը, Արցախի Հանրապետությունը դրանք մնայուն երևույթներ են: Եվ ես կարծում եմ, հնարավոր կլինի այդ քաղաքական տարաձայնությունները հաղթահարել, և Սփյուռքն ավելի շատ Հայաստանի մեջքին կկանգնի:

Սկզբից ոգևորությունը շատ մեծ էր, երբ ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետությունը, պատերազմում հաղթեցինք, Արցախի Հանրապետությունը ստեղծվեց: Բայց հետո գալիս է «առօրյա իրականությունը», որը բաղկացած է քաղաքական տարբեր հոսանքներից, տարբեր մոտեցումներից: Չպետք է մոռանալ, որ Սփյուռքի մի մասը նոր Սփյուռքն է` Հայաստանից գնացածները, որոնք դառնացած են գնացել: Դա էլ իհարկե նշանակություն ունի, բայց ես դա անցողիկ եմ համարում, որովհետև կա Հայաստանի Հանրապետություն, կա Արցախի հանրապետություն, այսինքն հայկական պետականություն, և կա Սփյուռք, և Սփյուռքի գոյությունը հայկական պետականությամբ է պայմամանավորված:

Ա.Թ. – Բայց աշխարհի տարբեր երկրներում ապրող հայերի մեջ չի ամրագրվում, որ եթե պետությունը կա՝ ես կամ, եթե չկա՝ ես չկամ: Միգուցե պետական շատ լուրջ քաղաքականությու՞ն պետք է մշակվի:

Ռ.Ս. –  Այո, պետք է նոր ճանապարհներ գտնել դեպի մեր հայրենակիցների սրտերի ամենախորքային հատվածները հասնելու համար, նոր աշխատանքի ոճ պետք է լինի: Մենք սովոր ենք Սփյուռքին ընկալել որպես տնտեսական գործոն: Մենք մոռանում են, որ Սփյուռքը նաև աշխարհաքաղաքական գործոն է: Սփյուռքը, ի դեմս ԱՄՆ լոբբիստական կազմակերպությունների, Եվրոպայի, Ֆրանսիայի, որոշակի դերակատարում ունի, որը ազդում է նաև մեր տարածաշրջանի վրա: Օրինակ այն հանգամանքը, որ 1992 թվականից գործում է 907 ուղղումը, որը հնարավորություն չի տալիս ԱՄՆ, որ նա զենք վաճառի Ադրբեջանին: Դա հայկական սփյուռքի ջանքերի շնորհիվ է: Դա աշխարհաքաղաքական գործոն է: Կամ էլ Սփյուռքը, մեր լոբբիստական կազմակերպությունները կարողացան հասնել այն բանին, որ Ամերիկան չի ֆինանսավորել Բաքու-Թիֆլիս-Կարս երկաթգծի կառուցումը: Դա մի գործոն էր, որը կարողացավ տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական զարգացումները, եթե ոչ ուրիշ ճանապարհով տանել, ապա որոշակի ազդեցություն ունենալ:

Ա.Թ. – Երբ Անդրանիկ Միհրանյանն էր իմ հյուրը, նա ասաց, որ պետք չէ համեմատվել հրեաների հետ, նրանց արժեհամակրգը, պետության նկատմամբ իրենց վերաբերմունքը շատ տարբեր է:

Ռ.Ս. Կա տարբերություն և կա նմանություն: Եթե նայենք տիպաբանական առումով, մենք և հրեաներն այնպիսի ժողովուրդներ ենք, որ բուն պետականության շրջանակներում ապրում է այդ ժողովրդների փոքրամասնությունը: Այսինքն դա տիպաբանություն է, որից չես կարող վերանալ: Այնպես որ դա հնարավորություն է տալիս համեմատություններ անցկացնելու: Մյուս կողմից, իհարկե, նրանց գործելաոճն է տարբեր, այսինքն աշխարհում հրեական կազմակերպությունները և նրանց էությունն են տարբեր: Դարեր շարունակ հրեաներն աշխարհում, մանավանդ Եվրոպայում, համարվել են այնպիսի ժողովուրդ, որը պետք է ճնշվի, նրանք գետոյացված վիճակում են եղել, իսկ հայերը եվրոպական երկրներում, օրինակ Ռեչ Պոսպոլիտայում, ժամանակակից  Հունգարիայի տարածքում, Ռումինիայում, լրիվ այլ դերակատարում են ունեցել, նրանք ոչ միայն մաս են կազմել տվյալ պետության, այլև որոշակի քաղաքակրթական դեր են կատարել: Իսկ հրաներն ավելի մեկուսացված և ճնշված են եղել:

Ա.Թ. – Այդ դեպքում ինչի արդյունքում են հասել այն ամենին, ինչ ունեն այսօր` նոբելյան մրցանակիրներ, առաջնորդներ, պատվիրատուներ և այլն:

Ռ.Ս. – Այո, հրեաներն աշխարհում ներկա պահին ավելի մեծ դերակատարում ունեն, քան հայերը: Սա մի ֆենոմեն է, որը պետք է փորձել հասկանալ: Բացի զուտ թվաքանակից, պետք է հաշվի առնել այն հանգամանք, ինչպես ես նշեցի, հրեաները մեկուսացած են եղել տարբեր երկրներում, ճնշված են եղել: Նրանք Եվրոպայում քրիստոնյա չեն եղել, նրանք դիտարկվել են մի ժողովուրդ, որի ներկայացուցիչները դավաճանեցին Հիսուս Քրիստոսին, և դրա համար ճնշումները, հակասեմականությունը ուժեղ են եղել, և դա ստիպել է, որ նրանք համախմբվեն, մշակեն գոյատևման այնպիսի ձևեր, որունք հնարավորություն կտան իրար պաշտպանել, օգնել, և դրա միջոցով է, որ նրանք կարողացել են թափանցել սկզբից եվրոպական տարբեր պետությունների, տարբեր հասարակությունների ամենակարևոր հատվածները: Ես նկատի ունեմ, օրինակ, ֆինանսական ոլորտը, որովհետև վաշխառությամբ են նրանք զբաղվել, ինչը քրիստոնեական երկրների ժողովուրդների մոտ չի համարվում պատիվ բերող զբաղմունք, բայց քանի որ նրանք մեկուսի են եղել, նրանք վաշխառության միջոցով կարողացել են մեծ գումարներ կուտակել, որը սկսել են օգտագործել այլ նպատակների համար: Ես սփյուռքի մասնագետ չեմ, բայց մի հանգամանք էլ կա, որը պետք է չմոռանանք. Հայկական սփյուռքը զարգանում է այլ ճանապարհով, հրեականն`այլ: Հրեաների համար, նրանց սփյուռքի կառույցների համար, շատ կարևոր է երիտասարդներին հնարավորինս բարձր մակարդակի ուսում տալը, և գումարները, որ համայքներն ունեն, տրամադրում են այդ ոլորտներին: Իսկ մեր սփյուռքում` ավանդական սփյուռքում, առաջին խնդիրը եղել է գումարների հաշվին եկեղեցի կառուցել և դպրոց կառուցել: Իսկ երեխաներին հետագա ուսման տալու խնդիրը եղել է ընտանիքի հաշվին, այսինքն համայնքն այդ խնդիրը չի վերցրել իր վրա:

Ա.Թ. – Իրենք ունեն մեծ պատասխանատվություն պետության նկատմամբ, պետությունը` մեծ պատասխանատվություն ամեն մի հրեայի: Չե՞ք կարծում, որ մեր ռազմավարությունը պետք է փոխվի:

Ռ.Ս. – Իհարկե, հրեա ժողովրդի հաջողությունները պետականաշինության բնագավառում կարող ենք ուսումնասիրել այդ փորձը և որոշ բան փորձել իրականացնել մեզ մոտ, մեր պայմաններում` համապատասխանեցնելով մեր մենթալիտետին, մեր քաղաքակրթական մենթալիտետին: Ինչու՞ չէ, որովհետև Իսրայել պետությունը, կարելի է ասել, դա հաջողված պետականաշինության փորձ է:

Ա.Թ. – Մոբիլիզացումն ի՞նչ կտա Թուրքիայում, և դա հաջողելու է, թե՞ ոչ:

Ռ.Ս. – Ինչ վերաբերում է Թուրքիա – իսլամական աշխարհ փոխհարաբերություններին, սա առաջին անգամ չէ, որ Թուրքիան փորձում է իսլամական աշխարհում որոշակի դիրք զբաղեցնել, որը առաջնորդի դիրքի մոտ կլինի: Չպետք է մոռանալ, որ հարյուրամյակներ թուրք սուլթանը եղել է խալիֆ, այսինքն ամբողջ աշխարհի մուսուլմանների, մուսուլմանական ումմայի առաջնորդը: Սա միանգամայն հասկանալի է, մանավանդ հաշվի առնելով, որ «Արդարություն և զարգացում կուսակցությունը» և ինքը Էրդողանը իսլամամետ են, բայց նաև հաշվի առնելով, որ Թուրքիայի փորձերը հաջողություն չեն բերել, ես կարծում եմ, այս անգամ էլ Թուրքիային չի հաջողվի որոշակի կարևոր դիվիդենտներ ստանալ, որովհետև մուսուլմանական աշխարհը հիմա պառակտված է, իսլամը պառակտված է, և չկա այնպիսի ուժ, որ կարող է հեղինակություն լինել և իր շուրջը համախմբել բոլորին: Թուրքիան ավելի վատ դիրքերում է, քան որոշ արաբական երկրներ: Վերջիվերջո իսլամական աշխարհում արաբական աշխարհն է գերակշռող, իսկ արաբները որպես և ժողովուրդ, և քաղաքակրթություն թուրքերին չեն սիրում, չեն ընկալում:

Ա.Թ. – Ին՞չ կշահի այդ դեպքում Թուրքիան:

Ռ.Ս. – ԱԶԿ և Էրդողանը ուրիշ կերպ չէին կարող վարվել, որովհետև դա բխում է իրենց էությունից:

Ա.Թ. – Անհանգիստ, անհարմար վիճակում չի՞ հայտնվում Ադրբեջանը` նկատի ունենալով Իսրայելի հետ հանդիպումներ, մեծ եղբայրը այսպիսի կտրուկ հայտարարություններ է անում, Ալիևն էլ գնաց և այո ասաց փոխըմբռնմանը, խաղաղությանը, բանակցություններին և սահուն անցում կատարեց Լեռնային Ղարաբաղի թեմային:

Ռ.Ս. – Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, ապա առաջին անգամ չէ, որ Ադրբեջանը Թուրքիայի օժանդակությամբ փորձ է անում Իսլամական երկրների կազմակերպությունն օգտագործել հակահայկական նպատակների համար: Մյուս կողմից, իհարկե, Թուրքիան փորձում է ստեղծել իսլամական աշխարհում սատելիտ պետությունների մի խումբ, Ադրբեջանը դրանցից է իհարկե: Բայց մի իրողություն կա, որը ես կարծում եմ ամենակարևորն է. իսլամական աշխարհը պառակտված է, չկա այնպիսի հեղինակություն, որը կկարողանա մեծամասնությանը համախմբել իր շուրջը:

Ա.Թ. – Ինչը և լավ է և վա՞տ:

Ռ.Ս. – Դժվար է քաղաքականության մեջ ասել լավ ու վատ, պարզապես դա իրողություն է: Օրինակ, առաջացավ «Իսլամական պետությունը», այդ յուրահատուկ ահաբեկչական կազմակերպությունը: Այն, ի տարբերություն բոլոր ծայրահեղական, իսլամիստական կազմակերպությունների, փորձ էր անում ստեղծել խալիֆայություն, այսինքն՝ իսլամական աշխարհում գույություն ունեցող բացը փորձում էր ինքը լրացնել:

Ա.Թ. – Ինչը կարծում եք կենսունա՞կ է:

Ռ.Ս. – Մենք տեսանք, որ այդ փորձառությունը պարտվեց, բայց չի կարելի բացառել, որ ապագայում նմանատիպ մի ուրիշ կազմակերպություն ի հայտ կգա:

Ա.Թ. Ավանդական հարցեր

– Մեր ամենամեծ վախերը:

Ռ.Ս – Ես համոզված եմ, որ Ցեղասպանությունն իր հետքը թողել է մեր հոգեկերտվածքի վրա, և մեզ համար շատ կարևոր է ունենալ ապահովության զգացողություն, որ մենք ապահով ենք:

– Մեր ամենամեծ ամոթը:

Ռ.Ս. – Մեր ամենամեծ ամոթը էլի Ցեղասպանությունն է: Կարծում եմ, որ մենք պետք է Ցեղասպանությունն ընկալենք, իհարկե բացի նրանից, որ դա մեծագույն աղետ էր, նաև որպես պարտություն:

– Ափսոսանքը

Ռ.Ս. – Որ մենք այն դիրքը, այն տեղը չունենք, որ պետք է ունենայինք Մերձավոր Արևելքում, եթե կարողանայինք պահպանել այն, ինչ որ հիմնադրել էինք անցյալում, պատմական ժամանակներում:

– Պատմական անձ, կամ այսօր ապրող, գործող, որ կցանկանայիք հանդիպել ու շատ հարցեր ունեք:

Ռ.Ս. – Վերջին շրջանում ես շատ հետաքրքվում եմ հին հռոմեական կայսր Տիբերիուսի կերպարով: Նրա մասին կարծում եմ սխալ մոտեցումներ կան, պետք է ավելի խորը հասկանալ:

– Մեր թուլությունները

Ռ.Ս. – Մենք զգացմունքային ժողովուրդ ենք: Դա թուլություն է համաշխարհային քաղաքականության, աշխարհաքաղաքականության առումով: Պետք է ավելի սառնասիրտ լինել:

– Մեր ուժը:

Ռ.Ս. – Մեր ուժը մեր հարուստ անցյալն է, մեր քաղաքակրթական այն ժառանգությունն է, որ մենք ստացել ենք, պետք է ճիշտ օգտագործենք:

– Ամենամեծ միֆը, որ ինքներս մեր մասին ստեղծել ենք:

Ռ.Ս. – Որ մենք թույլ ենք:

– Մեր հավատը:

Ռ.Ս. – Հավատքը մեկն է` ի Աստված:

 

Գլխավոր Թողարկում, Հարցազրույց
Մեկնաբանությունները փակ են: